Beetje vreemd

Twee jaar geleden las ik achter elkaar twee kleine verhalenbundels van de Israëlische schrijver Etgar Keret (zie hier de weblog daarvan). Eerder dit jaar verscheen de wat dikkere verhalenbundel Verrassing, en toen ik dat zag liggen bij de boekhandel kocht ik het 'voor erbij'. Ik las het uitgesmeerd over enkele maanden. Het is een aantrekkelijke bundel met veelal wat absurdistische verhalen. Ofschoon niet alle gebeurtenissen realistisch kunnen zijn, geeft Keret ongemerkt wel zijn, flink cynische, visie op de huidige (Israëlische) maatschappij. Aparte lectuur, dit boek; de titel dekt uitstekend de lading.

Onderduiker

Een jong echtpaar neemt tijdens de Tweede Wereldoorlog een wat oudere Joodse onderduiker in huis. Dat levert extra spanning op in de harmonieuze maar niet bepaald uitbundige relatie tussen Wim en Marie. En dan wordt de onderduiker ziek en sterft. Dit fraaie uitgangpunt werkte Hans Keilson uit in de bijzonder fraaie novelle Komedie in mineur. Niet zozeer de wederwaardigheden met de onderduiker als wel de verhouding tussen de jonge echtelieden maakt dit boekje zeer lezenswaardig. Keilson werd pas laat ontdekt; hij moest eerst honderd worden voordat hij erkenning kreeg. Ik las nog nooit iets eerder van hem, maar er volgen zeker meer titels van deze vorig jaar overleden schrijver.

Totale oorlog

Van Antony Beevor las ik eerder al goede boeken over Stalingrad, de slag om Berlijn en de Spaanse burgeroorlog. Onlangs verscheen van zijn hand een vuistdik boek over De Tweede Wereldoorlog. Uiteraard heb ik al veel over die oorlog gelezen, maar nog nooit een goed overzichtswerk. In bijna 900 bladzijden presenteert Beevor een geconcentreerde samenvatting van met name de militaire strijd. Hoe tekstrijk dit boek ook is, eigenlijk zou je over iedere alinea, en soms wel over aparte zinnen een heel boek willen lezen. Wanneer we het over de Tweede Wereldoorlog hebben, staat in ons collectieve bewustzijn Duitsland centraal, en bij velen de bezetting van West-Europa en de jodenvervolging. Maar de oorlog werd vooral in het oosten uitgevochten: in Rusland en in Azië. Veel feiten kende ik al, maar met name over de strijd in en rond de Grote oceaan, Noord-Afrika en Zuid-Europa had ik nog niet zoveel kennis. Beevor kon en wilde niet te gedetailleerd te werk gaan, maar de belangrijkste aspecten van deze oorlog worden helder en treffend beschreven. Het menselijk leed dat tussen 1939 en 1945 werd geleden, is eigenlijk met geen pen te beschrijven. Een mensenleven (als Jood, Chinees, Russische, Japanse of Duitse soldaat, Pool enzovoort) telde niet. Beevor laat de feiten zoveel mogelijk voor zich spreken; die zijn rauw genoeg. Over enkele aspecten laat hij wel duidelijk zijn mening doorschemeren, zoals de twijfel over het nut van de bombardementen op de Duitse steden, de kwaliteiten van Montgomery en de sluwheid van Stalin (en naïviteit van Roosevelt) tijdens de conferenties van Teheran en Jalta. Een boeiend en onthutsend, maar noodzakelijk boek.

Analyse

Mijn conclusie uit de vorige leeslog geldt bepaald niet voor Waarom gelukkig zijn als je normaal kunt zijn? Ik kreeg deze zelfreflectie van Jeanette Winterson cadeau van de Vlaamse ex-collega die mij enkele maanden geleden opmerkzaam maakte van deze voor mij toen nog onbekende Engelse schrijfster, waarvan ik toen op haar aanraden Op het lichaam geschreven las (zie hier de weblog daarvan). Daar was ik toen nog niet helemaal overtuigd van, maar over haar nieuwste boek ben ik slechts vol lof. In feite is dit een 'soort van' autobiografie; beter: zelfanalyse over haar jeugd en oorsprong. Hoe confronterend en verzoenend kun je over je eigen jeugd schrijven; een jeugd die bepaald niet gemakkelijk was. Winterson werd als baby door haar biologische moeder afgestaan, kwam in een zwaar-christelijk milieu terecht waar de moeder een allesoverheersende positie innam, moest haar lesbische geaardheid een plek geven, enzovoort. In de Nederlandse literatuur zou zoiets direct leiden tot een 'afrekening met het verleden', maar dat is dit boek juist niet. En dat maakt dit tot een groots boek, confronterend en intens van zin tot zin. Prachtig.

Grote stappen, snel thuis

De nieuwste roman van Arnon Grunberg kreeg over het algemeen zeer positieve recensies, maar ik vond het een flutterig en ongeïnspireerd geheel. De man zonder ziekte lees je in een vloek en een zucht uit, en laat een onbevredigd gevoel achter (18 euro voor zo'n slap verhaal? Blijkbaar had-i geld nodig voor iets.... Dat idee). Grunberg baseerde het boek op een waargebeurd verhaal maar maakte van de hoofdpersoon een bijzonder ongeloofwaardige figuur. Samarendra Ambani is volledig emotieloos, maakt geen enkele ontwikkeling door en denkt en handelt als een robot. Tja, zo iemand kan zich in een land waar een burgeroorlog heerst dan ook nauwelijks staande houden, en al helemaal niet in een corrupt-dictatoriaal land waar een valstrik voor hem wordt opgezet. Zijn houding tegenover de straf die hem uiteindelijk wordt opgelegd is al helemaal onrealistisch. De stijl is kortaf, droog en afstandelijk. Spannend is het boek geenszins. Ik zie niet in wat er nu zo goed is aan dit boek. Er zijn zoveel beter boeken waar je je kostbare tijd aan kunt spenderen. Ik lees graag boeken die geschreven moesten worden. De man zonder ziekte had ongeschreven kunnen en daardoor moeten blijven.

Inmenging

Ieder jaar lees ik wel een doorwrocht, dik boek waar ik langer over doe dan ik me voorneem en waarvan het uitlezen ervan het nodige doorzettingsvermogen vereist, maar dat ik niet had willen missen. Vorig jaar was dat de biografie van de stad Jeruzalem (zie hier de leeslog ervan), en nu die van een heel land. Congo. Een geschiedenis is een fascinerend boek over een enorm groot land dat zich in de laatste 150 jaar allerlei inmenging van buitenaf moest laten welgevallen. En als er dan al een eigen heerser was die op dat punt voor stabiliteit zorgde, roofde deze met zijn eigen kliek van binnenuit met nog verwoestender resultaat. Dit grootse werk van David van Reybrouck werd met lof overladen, bekroond met de AKO literatuurprijs en blijkt een bestseller. Het is bepaald geen pageturner, vereist concentratie en wekt be- en verwondering over zoveel journalistieke scherpslijperij. Ik heb wel een kleine kanttekening: stel dat er in Nederland een journalist vergelijkbare geschiedenis tot op het heden over Indonesië zou schrijven, in hoeverre zou deze dan van paternalisme beschuldigd worden...? Van Reybrouck had stellig zuivere redenen om dit boek te schrijven, maar hoe verhouden deze zich tot een latent schuldgevoel over wat het eigen oude vaderland de voormalige kolonie ooit heeft aangedaan? Ik had daar graag ook over gelezen, want zo toevallig is het niet dat een Belg een boek over Congo schrijft, dunkt mij. Laat duidelijk zijn: dit is een machtig interessante en prachtig uitgewerkte geschiedenis. Wij Nederlanders wachten vooralsnog op vergelijkbare boeken over Indonesië en Suriname...

Verhalen

En nog maar eentje van Paul Auster. Man in het duister is een overzichtelijke roman: een oude man kan 's nachts niet slapen en bedenkt in zijn hoofd verhalen. Eén daarvan wordt als tweede verhaallijn gepresenteerd; ook eigen herinneringen worden zo breed uitgemeten dat deze de status van aparte verhaallijnen krijgen. Erg vrolijkstemmend zijn deze verhalen niet: veel oorlog en tegenspoed. De verteller, als ook zijn dochter en kleindochter die bij hem in huis wonen, hebben het bepaald niet gemakkelijk (gehad). Dat maakt deze roman een beklemmend boek, maar fraai geconstueerd. Er volgt stellig meer van Auster.

Klein beginnen

Het boekenweekgeschenk Heldere hemel van Tom Lanoye was dit jaar zeer geslaagd (zie hier de weblog daarvan). Nu dan een begin van mijn voornemen om meer van Lanoye te lezen. Met Een slagerszoon met een brilletje debuteerde hij in 1985; het is een fraaie bundel met vier lange verhalen die min of meer een autobiografisch karakter hebben. Lanoye schrijft onderhoudend; ik las het boekje binnen 24 uur uit. Geen meesterwerk, maar wel een aardig begin. Meer volgt!

Schaakmat

Ik schaak al jaren via een website met spelers waar dan ook ter wereld. Ik heb er inmiddels al duizenden partijen opzitten; iedere dag een zet tegen een twintigtal spelers. Ik ben geenszins een grootmeester, maar ik vind het een intrigerend spel. Schaaknovelle van Stefan Zweig analyseert op fraaie wijze de eigenschappen van het schaken, en laat zien wat het spel met iemand kan doen die aan schaakvergiftiging lijdt. Het is een meesterlijke novelle, perfect gedoseerd en treffend geschreven. Zeer boeiende gedachte: iemand zit in opsluiting en speelt schaak tegen zichzelf. Hij verdeelt zich in een Wit-ik en een Zwart-ik die ieder de tegenstander vijf zetten tracht te doorzien... 

Vader en kinderen

Met Bonita Avenue zette Peter Buwalda zich in één klap op de literaire kaart van Nederland, net zoals Tommy Wieringa dat met Joe Speedboot deed. Wieringa had toen al eerder boeken gepubliceerd, Buwalda was (en is) debutant. Bonita Avenue is inderdaad een erg goed geschreven en meeslepende roman, omspant het eerste decennium van de 21ste eeuw en barst van de energie. Er zijn meerdere hoofdpersonen die allemaal hun eigen verhaallijn hebben; door die verhaallijnen in brokjes aan te bieden en door het gebruik van flashbacks vertelt Buwalda stukje bij beetje wat er zich allemaal heeft afgespeeld met de familie Sigerius. Desondanks heeft het verhaal vaart. Buwalda maakte van zijn hoofdpersonen krachtige, zelfbewuste mensen, ook al begaan ze soms flinke misstappen. Buwalda weet waar hij over schrijft (o.k. vooruit: de snelweg A1 gaat niet langs Zwolle, en dat de Nederlandse en Belgische zieleknijpers van Aaron respectievelijk Haitink – ‘dirigente van zijn herstel’ – en Herreweghe heten is een beetje te erudiet). Het leest allemaal als een trein, het is een verslavend boek. Een meesterwerk is Bonita Avenue echter niet, zoals de omhooggevallen opiniemaker, presentator van DWDD, met zijn uitspraak op het omslag de koper wil doen geloven. Daarvoor is het boek soms te breedsprakig (veel scènes doen er niet echt toe) en zijn er nogal wat open eindjes; de cirkel wordt niet gesloten. Dat neemt niet weg dat Buwalda een begenadigd schrijver is. Ik las in een interview dat hij gedetailleerd te werk gaat; voor een volgende roman trekt hij weer meerdere jaren uit. Dat is een veelbelovend uitgangspunt.

Duistere decennia

Jaap Scholten was mij volledig onbekend. Zijn Kameraad baron kreeg ik vorige week van een vriendin cadeau; ik las het in enkele dagen uit. Het behandelt de eliminatie van de aristocratie van Roemenië en (deels ook) Hongarije door de communistische regimes die vanaf de Tweede Wereldoorlog tot 1989 beide landen aan een meedogenloze terreur onderwierpen. Scholten concentreert zich op Transsylvanië, maar neemt ook de Hongaarse aristocratie mee die voor de oprukkende Russen uit deels ook vanuit Transsylvanië in Hongarije een veilig heenkomen hoopte te vinden. In Roemenië werden in 1949 alle families van adel in één nacht van hun bed gelicht en gedeporteerd. De mannen kwamen dikwijls in werkkampen of gevangenissen terecht; vrouwen en kinderen werden ondergebracht in kelders en mochten de nieuwe stad waar ze moesten wonen niet verlaten. Scholten sprak vele slachtoffers of hun nazaten, en beschrijft vanuit hun levensverhalen in drie delen de voorbije wereld van de aristocratie van voor de Tweede Wereldoorlog, de communistische jaren van terreur en onderdrukking, en de wankele poging van enkelen die na de val van het communisme de oorspronkelijke draad weer probeerden op te pakken. Een helemaal consistent boek levert dat niet op. De persoonlijke verhalen zijn soms teveel van hetzelfde, en de persoonlijke impressies van het landschap doen er eigenlijk niet veel toe. Ogenschijnlijk heeft dit boek overeenkomsten met de journalistieke en toch ook persoonlijk gekleurde werkwijze van Frank Westerman, maar die construeerde zijn verhalen toch overtuigender en krachtiger. Desalniettemin levert dit boek een fraai inzicht in weinig vrolijk stemmende gebeurtenissen. En deze geschiedenis verdient het om gekend te worden!

Web

En nog maar een roman van Paul Auster. In zijn meest recente Sunset Park uit 2010 weeft hij een fraai web van allerlei familie- en vriendschapsrelaties, met de wat eigenzinnige Miles als centrale figuur. In zijn jeugd hebben enkele heftige gebeurtenissen zijn karakter gevormd (niet: misvormd). Het boek biedt aanvankelijk de historische achtergronden en, na een zevental jaren van afzondering, – in het heden – het herstel van het contact met zijn familie en vrienden. Daar zitten allerlei bonte soorten figuren tussen, die echter allemaal een min of meer herkenbare of begrijpelijke positie innemen. Een meesterwerk is dit boek niet, maar ik had enkele fijne verstilde leesuren. Auster schrijft gedetailleerd, betrokken, de zinnen doen ertoe. En daar houd ik erg van.

Meedogenloos

Na De weg dat ik enkele weken geleden las nu een tweede roman van Cormac McCarthy. In Geen land voor oude mannen staat het meedogenloze geweld centraal. Een van de hoofdpersonen vindt aan het begin in het verlaten grensgebied tussen Mexico en de VS tussen doorzeefde auto's en enkele lijken 2,5 miljoen dollar en besluit deze mee te nemen. In het vervolg van het boek wordt hij door allerlei figuren achternagezeten. En deze schuwen het geweld niet. Het bikkelharde verhaal wordt onderbroken door zelfreflecties van de sheriff die op zoek is naar het goede en het evenwicht, ter compensatie van wat hem tijdens de tweede wereldoorlog overkwam. Vooral de dialogen intrigeren: ze zijn kernachtig, onopgesmukt. Een boek dat ook nieuwsgierig maakt naar wat voor persoon die McCarthy is: net als De weg is dit bepaald geen warm of vriendelijk verhaal. Fascinerend, toch.

Boekenweek 2012

Ik heb wat in te halen! Ik las ooit, en dankzij mijn boekendagboek weet ik: begin oktober 1992, voor de eerste en laatste keer een boek van Tom Lanoye: Kartonnen dozen. Ik was er niet erg van onder de indruk weet ik nog, maar dat kan ook aan mij liggen. Nu dan zijn boekenweekgeschenk Heldere hemel, en wat een prachtig boekje is het! Goed geconstrueerd, vlot geschreven, op ware feiten gebaseerd en zeer onderhoudend. De internationale koude oorlog op zijn retour versus een familiaire oorlog in zijn heetste en prilste stadium. Met een onbemand vliegtuig als bindend element. Hoe Lanoye de strijd tussen een Amerikaanse democraat en republikein met de Belgische constitutionele situatie verbindt is ronduit subliem. Ik ga stellig meer van Tom Lanoye lezen.

Papoea Nieuw-Guinea

Van de in 2011 overleden F. Springer verscheen posthuum zijn debuutroman, die hij in 1963 vlak voor verschijnen terugtrok omdat hij het verhaal toen niet goed vond aansluiten bij wat hij eigenlijk over de voorbije Nederlandse overheersing van Nieuw-Guinea wilde vertellen. Kort voor zijn dood herzag hij die mening en maakte het boek alsnog voor verschijnen gereed. Dat maakte hij uiteindelijk niet meer mee, maar nu dan toch zijn echte debuut: Met stille trom. Een journaal. Het is een wat rommelig verhaal over de bestuursambtenaar Dekker (Springer zat er zelf vier jaar, en tja, als je dan toch een fictieve naam moet verzinnen...) die in een verlaten oord de chaos veroorzaakt door strijdende inheemse stammen moet zien te bestrijden. Vooral veel gekeuvel tussen de aanwezige ambtenaren zonder dat het verhaal een lijn lijkt te volgen. De ondertitel is dan zeker goed gekozen! Maar goed, ondanks dat het boek voor het merendeel niet echt krachtig overkomt, verraadt de openingszin van hoofdstuk 8 die typische Springer-kwaliteit van latere boeken: Het eerste bericht over vijandelijkheden aan de boven-Wes bereikte Zakar in het middaguur, toen Dekker, Vuurmans en Bouwes met een aantal politieagenten aan het volleyballen waren op het sportveld.

Toekomst

Eind 2010 woonde ik een workshop bij waarbij Wim de Ridder, futuroloog en hoogleraar toekomstverkenning en -onderzoek aan de TU Twente een lezing hield en waarna we zijn jongste boek De wereld breekt open meekregen. Ik las het boek pas nu, in drie dagen al treinend uit. In dit boek verkent De Ridder de mogelijk nog plaats te grijpen gevolgen van wat de afgelopen twintig jaar is gebeurd: internet, de banken, -energie en -klimaatcrises, het verlies van het geloof in de autoriteit van private en overheidsbesturen etc. De Ridder is zeker geen pessimist; als spreker geeft hij je een prettig en optimistisch gevoel, en ook in dit boek wordt weinig gesomberd. Uiteindelijk lijdt ook dit 'managementboek' aan wat wat toch een algemeen kenmerk van de soort is: teveel geschreven vanuit een voorbedachte, per definitie te bewijzen maar niet altijd overtuigende logica, matig geschreven, teveel theoretische hooi op de vork nemend en daardoor van de hak op de tak springend; het Futures Fit-systeem waar hier een lans voor wordt gebroken is alleen te begrijpen voor wie ermee heeft gewerkt. Het is een aardig boek met enkele interessante gezichtspunten, maar een enthousiasmerend boek over wat ons zou kunnen gebeuren is het helaas niet.

A.F.Th.Tja

Begin jaren negentig las ik de proloog en de eerste twee delen van de tandeloze tijd-cyclus van A.F.Th. van der Heijden, sindsdien niks meer. Ondanks alle lovende kritieken stonden zijn vuistdikke boeken me tegen, zeker als die werden gepresenteerd als een eerste (of zelfs nulde) deel van weer een cyclus. Ik was al bij voorbaat leesmoe. Ik zag onlangs bij de boekhandel Engelenplaque liggen, het deel uit de privédomeinserie dat bij verschijnen ook veel lof kreeg, en besloot het erop te wagen. Ofschoon ik het boek van bijna 500 bladzijden in anderhalve week tijd uitlas, moet ik concluderen dat A.F.Th. voor mij weer eventjes heeft afgedaan. Deze verzameling Notities van alledag, uit de periode 1966-2003 kan de tand des tijds niet doorstaan. Het boek keuvelt gemoedelijk door, en ofschoon het een beeld geeft van het schrijversbestaan van Van der Heijden biedt het geen daadwerkelijk inzicht daarin. Ik stelde me veelvuldig de vraag waarom ik dit allemaal aan het lezen was; dat ik het boek toch uitlas zal een mysterie blijven. Hoogtepunt van het boek ergens aan het einde wanneer de schrijver zich in een vijfsterrenhotel heeft teruggetrokken om in anderhalve maand tijd een volgende pil te schrijven: de schrijver onderbreekt het opstellen van de dagelijkse notitie voor Engelenplaque om te gaan poepen. Tja...

Verlaten

In korte tijd raadden twee mensen mij aan De weg van Cormac McCarthy te lezen; ik las het binnen 24 uur uit. Het is een beklemmend verhaal over een vader en zoon die door een vergane wereld een tocht naar de kust afleggen en in deze verbrande wereld proberen te overleven. Je vermoedt dat er een kernoorlog heeft plaatsgevonden, maar aan de oorzaak van die vergane wereld waarin hier en daar slechte en goede zombies het pad van de hoofdpersonen kruisen wordt geen woord gewijd. Die wereld is uitgangspunt, het gaat in het verhaal slechts over de wijze waarop de hoofdpersonen zich proberen staande te houden. Meest intrigerend aan dit boek vond ik de intentie die McCarthy met het schrijven hiervan moet hebben gehad. Je bedenkt een weinig vrolijke uitgangssituatie, presenteert die als vanzelfsprekend binnen het verhaal, en beschrijft vervolgens hoe mensen daarin zich gedragen. Bijzonder knap gedaan! Het boek is inmiddels verfilmd; ik las de zogenaamde filmeditie (niks meer dan een omslag met een 'still' uit de film). Ik hoef die film niet te zien. Het boek bied je alle ruimte zelf een beeld te vormen.

McCarthy schijnt meer goede boeken geschreven te hebben. Ik ga erachteraan.

Speurwerk

En binnen enkele dagen ook het tweede boek van Paul Auster uit. De New York-trilogie bestaat uit drie verhalen (Broze stad, Schimmen en De gesloten kamer) waarin steeds iemand de opdracht krijgt of zichzelf oplegt om zich in het gedrag/leven van iemand anders te verdiepen. Ook is in ieder verhaal steeds één van de twee (geobserveerde of observator) een schrijver. Schimmen vond ik sterk lijken op Broze stad, en door de gebruikte eigennamen (Wit, Zwart, Blauw) kreeg het geheel een wat absurdistische sfeer. Vooral De gesloten kamer vond ik bijzonder gaaf geschreven; de twee voorafgaande delen waren me toch iets te apart. Ofschoon het boek als geheel niet dezelfde verpletterende indruk achterliet als Onzichtbaar (zie hieronder), tch weer een boek van Auster dat ik met grote aandacht en in hoog tempo heb gelezen. Er volgen ongetijfeld meer titels van Auster.

Manuscript

Ik had nog nooit een boek van Paul Auster gelezen en vond dat het er eens van moest komen. Op basis van wat besprekingen op internet koos ik voor Onzichtbaar, een in 2009 verschenen roman. Ik las het in twee dagen uit, vol overgave en welhaast ademloos. Op een gegeven moment kon ik niet meer ophouden, ik las zelfs op het perron wachtend op een trein verder in dit boek. De vraag is natuurlijk waarom. Allereerst het verhaal: je wilt weten hoe het afloopt. Verder en zeker niet in het minst: de constructie. Het boek kent verschillende vertelperspectieven, maar alles is volledig coherent en logisch opgebouwd. Voorts de stijl: deze is uiterst precies, geconcentreerd en evenwichtig, nergens gehaast of kort door de bocht. En tenslotte: het verhaal is aangrijpend. De hoofdpersonen maken emoties los. Ik ben inmiddels in een tweede boek van Paul Auster begonnen.

Tietenkont

In zijn boek over de Lipizaner-paarden (zie hieronder) vertelt Frank Westerman dat hij de roman Radetzkymars van Joseph Roth leest, waarin een optreden van deze paarden in de Spaanse Rijschool in Wenen genoemd wordt. Dat was een aansporing om nu toch eens dit boek te lezen; het stond al een poosje op mijn verlanglijst. Het is een grootse roman, eigenlijk niet te missen voor wie geïnteresseerd is in Europese geschiedenis. Roth schreef het boek in 1932, vlak voordat Europa voor de tweede keer ten onder zou gaan, maar beschreef in zijn roman uiterst subtiel en treffend hoe dat de eerste keer gebeurde. Drie generaties Von Trotta, alledrie nauw gelieerd aan Frans-Joseph de Eerste, keizer van Oostenrijk en koning van Hongarije, en uiteindelijk samen met hun heerser tenondergaand aan degeneratie en verval. De Eerste Wereldoorlog was nog slechts het noodzakelijke laatste duwtje in de rug. Roth beschrijft het allemaal prachtig; de militaire strengheid in het begin brokkelt in halve bijzinnen maar onherroepelijk uiteen. Een meesterwerk. Net als de muziek die Johann Strauss senior in 1848 componeerde: tietenkont tietenkont tietenkontkontkont.

Man en paard

Dier, bovendier is het laatste boek van Frank Westerman dat ik nog niet gelezen had. Het is inmiddels een beproefd en geslaagd recept van de schrijver: via een weinig gangbaar onderwerp een grotere geschiedenis vertellen. In dit boek doorkruist Westerman het einde van de Habsburgse dubbelmonarchie, het derde rijk, het communisme en de oorlog in Joegoslavië aan de hand van het Lipizaner-paardenras dat bekend is van de Spaanse Rijschool in Wenen. Westerman leerde dit type paard kennen via een leraar op zijn school en raakte geïnteresseerd in de 'pedigree' van dit ras. De beschrijvingen van zijn omzwervingen leverden een interessant boek op, dat misschien soms wat inconsistent zwalkt tussen klein en groot maar wel boeit van begin tot einde. Westerman blijft een uitermate intrigerend schrijver. Dat zijn uitgever een fletse uitspraak van Matthijs van Nieuwkerk als aansporing op het voorplat meent te moeten zetten, zou een reden zijn om naar een andere uitgeefhuis uit te zien.

Herinnering

Geschiedenis is de zekerheid die ontstaat op het punt waar de gebreken van de herinnering en de onvolkomenheden van de documentatie samenkomen. Deze nooit meer te vergeten uitspraak door de schoolvriend van de ik-verteller lijkt de kernzin van de korte roman Alsof het voorbij is van Julian Barnes. Het gemiddelde levensverhaal van deze ik-verteller, de zelfmoord van zijn schoolvriend, diens nagelaten dagboek en de gebreken in de herinnering van de ik-persoon die terugblikt op zijn verleden, vormen de pijlers waarop dit meesterwerk steunt. Er staat geen woord teveel in, de compositie is perfect en de informatiekracht is enorm. Een niet te missen roman.

Hersenen

'Gebruik nu eens je hersens!' is een uitspraak die veel ouders wel eens een keer tegen hun kinderen hebben geroepen. Met name in de puberteit is onhandig gedrag niet ongewoon, maar als er een periode in een mensenleven is waar de hersenen dan volop aan het werk zijn is het wel de puberteit. In de bestseller Wij zijn ons brein maakt hersenonderzoeker Dick Swaab duidelijk dat veel menselijk gedrag letterlijk zit ingebakken in de hersenen. Hiermee neemt hij krachtig stelling tegen de 'maakbare samenleving': (afwijkend) gedrag is veel minder te beïnvloeden en blijvend te corrigeren dan wat velen denken. In dit boek behandelt Swaab allerlei vormen van afwijkingen en ziektes, van homoseksualiteit tot alzheimer en van anorexia tot (vanuit Swaabs theorie) religie. Soms vind ik zijn uitgangspunten wat al te rechtlijnig, maar ik kan geen steekhoudende argumenten daartegenin werpen. Naast een interessant en leerzaam boek stemt het vooral ook tot nadenken en zelfreflectie.

2011: de balans

Het afgelopen leesjaar was bijzonder gemiddeld. Sinds 1990 lees ik per jaar gemiddeld zo'n 37 boeken en 10930 boekpagina's per jaar; in 2012 waren dat er respectievelijk 34 en 10990. Allez ja! Naast deze koele cijfers vond ik het vooral een kwalitatief leesjaar: veel mooie en interessante boeken. Weinig leesdips; wel enkele doorwrochte boeken die je niet eventjes in een weekendje uitleest. Hopelijk zaten er enkele tips voor de bezoekers van deze weblog tussen, daar doe ik het uiteindelijk om.
Het was weer een hele klus, maar de indexen zijn weer helemaal up to date!

Iedereen een geweldig leesjaar 2012!

Complex

Zo complex als de late geschiedenis van het jodendom en de staat Israël is, zo complex is de roman die Philip Roth erover schreef. In Operatie Shylock. Een bekentenis wordt de schrijver Philip Roth geconfrontreerd met een dubbelganger die onder zijn naam het diasporisme bepleit om te voorkomen dat er een tweede holocaust zou plaatsvinden. De schrijver Roth reist vervolgens naar Jeruzalem, ontmoet daar zijn dubbelganger, bezoekt er het proces tegen Demjanjuk en raakt verstrikt in een geheime operatie van de Mossad. De dwingende vertreltrant van Roth, de besproken onderwerpen en de plaats van handeling maken dat je het boek moeilijk weglegt, ook al raakte ik soms de draad bijna kwijt. Roth brengt je vervolgens weer snel op het juiste spoor. Een boek als een doolhof, boeiend en intensief.

Klassiek

Ik was net 18 en werd in de krant opeens met de kop van William Golding geconfronteerd; hij kreeg toen (in 1983) de Nobelprijs voor de literatuur. Sindsien stond zijn bekendste roman Heer van de vliegen op mijn lijstje te lezen boeken. Nu kwam het ervan. Het is inderdaad een meesterwerk. Eenduidig van boodschap, prachtig uitgebeeld en uitgewerkt, herkenbaar en toch onnavolgbaar. Zoals op wikipedia treffend opgemerkt: het tegenovergestelde van Robinson Crusoe. En zoveel werkelijker! Het is een jongensboek voor volwasssenen, een grootse roman! Golding werd 100 jaar geleden geboren, vandaar deze nieuwe uitgave in een nieuwe vertaling.

Voortvluchtig

Ik las over Het zevende kruis van Anna Seghers een lovende bespreking in de NRC en had dit bijna 400 bladzijden dikke boek in een week uit. De Duite schrijfster Anna Seghers (pseudoniem voor Netty Reiling) publiceerde het boek al in 1942 in Mexico en gaf hiermee een krachtige inkijk in het leven in vooroorlogs nazi-Duitsland. Het gaat over Georg Heisler die met zes mede-gevangenen uit een concentratiekamp voor communisten ontsnapt. Voor deze zes anderen mislukt de ontsnapping, maar Heisler weet uit handen van zijn speurders te blijven. Zijn vlucht brengt de lezer in allerlei situaties die het leven in dit vooroorlogse Duitsland openbaren. Inzichtelijk, en tegelijkertijd spannend: dat maakt dit boek tot een heuse pageturner. Een literaire thriller van de beste soort, maar wel met een verschrikkelijke realiteit als decor. Een prachtig boek.

Onzijdig

Ik had nog nooit van Jeanette Winterson gehoord, totdat ik onlangs via twee verschillende kanten op deze Engelse schrijfster gewezen werd en men Op het lichaam geschreven aanbeval. De ik-figuur vertelt hierin het verhaal over de liefdesrelatie met Louise. Meest geheimzinnige is de sexe van deze ik-figuur; nergens staat of deze nu een man of een vrouw is. Eigenlijk is het onbelangrijk om dat te weten. In dit verhaal staat het uitpluizen van de liefde als verschijnsel centraal, en dan maakt de sexe van de personages niets uit. De ik-figuur grossiert in kortstondige relaties, maar lijkt door Louise echt geraakt. Deze heeft door kanker echter niet lang meer te leven, wat de analyse van de liefde in een stroomversnelling brengt. Voor de gebeurtenissen hoef je dit boek niet te lezen; het gaat vooral om een relatief abstracte schets van de liefde. Ik vond het boek af en toe te vaag en te zweverig, maar er staan wel treffende uitspraken in die Winterson een intrigerende schrijfster doet zijn. Maar het boek maakte op mij niet die onuitwisbare indruk die dit boek wel maakte op wie dit boek mij aanraadden.

Tsjechov 5

Aan mijn persoonlijke opdracht om ieder jaar minstens een deel uit de Russische Bibliotheek van Van Oorschot te lezen heb ik vorig jaar niet voldaan; in 2009 las ik er echter twee, en in 2008 zelfs vier, dus gemiddeld zit ik de laatste jaren nog goed. In de voorbije twee maanden las ik met groot genoegen de Verzamelde Werken deel 5 van Anton Tsjechov, in de nieuwe vertalingen van Tom Eekman, Aai Prins en Anne Stoffel. Drie jaren en Mijn leven zijn eerder kleine romans, met hun ruim 90 bladzijden. Veder ook veel korte verhalen, wederom alle facetten van het negentiende-eeuwse leven in Rusland beschrijvend. Tsjechov is naar mijn indruk in deze late verhalen (geschreven tussen 1894 en 1903) meer geëngageerd. De standsverschillen tussen boeren en arbeiders enerzijds en de midden- en hogere klassen anderzijds worden scherper geportretteerd. Weinig vrolijkheid vooral: de arbeiders en boeren leven in bittere armoede, de meer welgestelde klassen vervelen zich te pletter of zijn ongelukkig in de liefde. Nu ik met het uitlezen van dit deel alle delen met verhalen van Tsjechov uit de Russische Bibliotheek gelezen heb, is de conclusie gerechtvaardigd dat ik geen andere schrijver ken die met zijn oeuvre zo'n volledig beeld van een hele maatschappij schetst. Alleen de tsarenfamilie wordt nog niet van binnenuit beschreven, maar voor de rest kom je in zijn verhalen bij iedereen thuis. Oneindig boeiend, en oneindig mooi geschreven. Een monument, deze serie, en wat een schrijver. Tsjechov werd pas 44 jaar oud, onvoorstelbaar!

Op het randje

Van John Lukacs las ik al eerder boeken over de Tweede Wereldoorlog, en zijn Vijf dagen in Londen. Mei 1940 stond al een poosje op mijn leeslijst. In chronologische volgorde beschrijft Lukacs wat er in Londen gebeurde tussen vrijdag 24 mei en dinsdag 28 mei 1940. In deze dagen voerde de pas twee weken eerder aangetreden premier Churchill een scherpe strijd met zijn minister van buitenlandse zaken Lord Halifax. Ondertussen werden de Engelse legers bij Duinkerken teruggedreven en begon de evacuatie. Lucaks boodschap: In deze dagen naderde Adolf Hitler het punt waarop hij de Tweede Wereldoorlog, zijn oorlog, zou winnen, het dichtst. (...) Churchill en Groot-Brittannië zouden de Tweede Wereldoorlog niet gewonnen kunnen hebben; uiteindelijk werd de oorlog door de VS en de Sovjet-Unie gewonnen. In mei 1940 was Churchill echter de man die hem niet verloor. Dit boek beschrijft hoe dat zo gebeurde. Uitermate boeiend, en vooral ook spannend.