Ledigheid

Een tijdje geleden raadde me iemand hier in Portugal de romans van de negentiende-eeuwse Portugese schrijver José Maria Eça de Queiroz (1845-1900) aan, en dan als eerste De Maia's. Episodes uit het romantische leven. (Os Maias in het Portugees). Er bleek een Nederlandse vertaling van te zijn, een heel goede zelfs, en toen ik dat boek net in huis had schreef Michel Krielaars in NRC Handelsblad toevallig een uitnodigende column over dit boek. Alle reden om het niet langer te laten wachten. Het is een dikke pil van ruim 650 pagina's dat ik in minder dan twee weken las. De Maia's is een roman over de gegoede milieus in de grote negentiende-eeuwse traditie van Flaubert en de russen. Centraal staat Carlos da Maia, die een veelbelovende medicus in de dop is, maar in Lissabon zijn tijd vooral verdoet met soirees, gedoe met vrienden en met de liefde. Uiteindelijk wordt hij verliefd op Maria Eduarda en alles lijkt voorbestemd tot een mooi huwelijk, totdat de ontknoping alles in een ander daglicht stelt. In het nawoord bij deze roman wordt deze ontknoping onthuld, dus lees dat nawoord dan ook pas zoals het is bedoeld. Met deze roman zet Eça de Queiroz de Portugese aristocratie flink te kijk, wat hem lange tijd niet in dank is afgenomen. In Portugal geldt deze roman als een van de hoogtepunten uit de vaderlandse literatuur, en dat lijkt me volledig terecht. Een grandioze roman waarin je als vanzelf wordt meegesleept door de gebeurtenissen, de dialogen en de colour locale.

Neutraal

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Portugal weliswaar officieel neutraal, maar het werkte op enkele fronten nauw samen met zowel de Duitsers als met de geallieerden (met name Engeland). In Lisbon. War in the shadows of the city of light, 1939-1945 beschrijft Neill Lochery vooral de bedachtzame politiek van de Portugese dictator Salazar. Die was sinds 1932 aan de macht en voerde zijn bewind als een manager die alles naar zich toe trok. Hij was op een gegeven moment zowel president als minister van defensie en van binnenlandse zaken. Zijn dagprogramma was als een kantoorklerk die niets anders wilde dan werken. Salazars grootste angst was dat het Spanje van Franco, dat weliswaar aan de kant van Hitler en Mussolini stond maar niet aan de oorlog deelnam, uit bezigheidstherapie (en oude idealen) Portugal zou binnenvallen. Portugal had een zwak leger, dus Spanje zou Portugal binnen enkele dagen veroverd kunnen hebben. Salazar leverde aan Duitsland het metaal wolfraam, dat ruimschoots in de Portugese grond zat en dat Duitsland hard nodig had voor de eigen wapenproductie. Er waren zelfs hele dorpen waar de inwoners hun landbouwwerkzaamheden terzijde schoven en massaal wolfraam gingen delven. Die eenvoudige boeren werden betaald in de Portugese munt escudo, waar ze eigenlijks niks mee konden, behalve er sigaretten van draaien... Ook vond nazi-Duitsland aan het einde van de oorlog in Portugal een veilige thuishaven voor de (roof)goudvoorraad - het schijnt dat er in de kluizen van de Portugese centrale bank nog een aantal goudstaven met hakenkruizen liggen. Anderzijds kon Salazar geen nee zeggen tegen het verzoek van Engeland: Churchill deed een beroep op het (nog steeds geldende) oudste verdrag ter wereld, uit 1373 tussen Engeland en Portugal, waarin wederzijdse hulp was vastgelegd. Churchill (en met hem de Amerikanen) wilde de Azoren gebruiken als veilige pleisterplaats voor Amerikaans oorlogsmaterieel op weg naar Europa. Enfin, boeiende zaken. En ondertussen wemelde het in Lissabon van de Duitse en geallieerde spionnen, joden die uit bezet gebied hadden weten te ontkomen en verder wilden reizen, en journalisten die in de café's, hotels en casino's zich tussen al die spionnen begaven. Daaronder ook Ian Fleming, die hier inspiratie voor zijn James Bond-verhalen ontwikkelde.