Spaghetti

Ik kreeg onlangs voor mijn verjaardag van goede vrienden een lijvige roman van de mij volslagen onbekende Oksana Zaboezjko cadeau. Op het omslag en in de achterplattekst grootse woorden erover: van wereldliterair niveau, vergelijkbaar met de Buddenbrooks van Thomas Mann... Enfin, ik begon Museum van verlaten geheimen meteen met goede moed te lezen. Ofschoon ik de roman van ruim 700 pagina's in twee weken las, werd het een flinke worsteling. Het is een familieverhaal, ontcijfering van een moord op een vriendin-journalist en geschiedenis van Oekraïne in één. Zaboezjko begon in 2002 aan deze roman en deed er ruim zeven jaar over; het verscheen in 2010. Het werd in de jaren erna in meerdere talen vertaald en begin dit jaar verscheen de Nederlandse vertaling. De huidige oorlog in Oekraïne speelt in dit boek dus geen rol, maar zal zeker meegespeeld hebben om het ook in het Nederlands te vertalen en uit te brengen. In acht lange hoofdstukken (met verwijzing naar de titel zalen genoemd) worden heden en verleden ook binnen die hoofdstukken vermengd tot een overvloed aan scènes, herinneringen, reminiscenties, gesprekken et cetera waarin ook daarin heden en verleden samengaan. De geschiedenis van Oekraïne is een bloedige; eigenlijk was het land nooit zelfstandig, tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Het is/was de bedoeling van Poetin met de huidige oorlog om die verzelfstandiging ongedaan te maken. Maar Oekraïne heeft zich wel altijd apart van Rusland/Sovjet-Unie gevoeld en streed dus al heel lang voor onafhankelijkheid, met grote repressies door tsaristisch Rusland, Stalin en de latere Sovjet-leiders tot gevolg. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Oekraïne het toneel van gruwelijke jodenvervolging, met Babi Jar als onbeschrijflijk dieptepunt. Dit alles komt in deze roman aan bod, en met beklemmende impact, maar door de gefragmenteerde wijze waarop deze geschiedenis verteld wordt, als onderdeel van die scènes, herinneringen, reminiscenties, gesprekken et cetera, verliest die aan zeggingskracht. Datzelfde geldt in gelijke mate voor het familieverhaal, dat eveneens vanuit de Tweede Wereldoorlog tot het heden doorloopt. En dan loopt die poging tot ontmaskering van de moord op de journaliste ook daar nog doorheen. Ik las dit boek soms met grote aandacht - het heeft zeker iets pakkends - maar hier had veel meer in gezeten: op zijn minst een serie romans waarin chronologisch, of thematisch, alles meer geordend en gefaseerd beschreven wordt. De thematiek biedt voldoende redenen daarvoor. Ik heb het gevoel dat Zaboezjko te veel in één boek heeft willen stoppen, met een te overdadig en te complex resultaat. Het kan ook aan mij liggen natuurlijk; ik kan best wat verschillende verhaallijnen in een boek hebben, maar ik houd ook van wat structuur, en die miste ik hier. 

Minder

Ik was in de zomer in Maastricht en liep daar een cadeauwinkeltje in met voornamelijk artistiekerige ansichtkaarten, spelletjes, posters en ook wat boekjes her en der. Daar zag ik A Simpler Life. A guide to greater serenity, ease and clarity, zonder auteursnaam maar van The School of Life. Als je erop googlet kom je op een zweverige management/consultant-website terecht die je het pad naar mental wellbeing belooft. Vooruit maar. In dat winkeltje bladerde ik door dat boekje en las wat aardige passages, en het was een mooi vormgegeven boekje bovendien, dus gewoon gekocht. De boodschap is gemakkelijk samen te vatten: minder en simpeler. Werk, vriendschappen en persoonlijk leven, culturele activiteiten: minder en simpeler. Nu ben ik ruim vijf jaar geleden verhuisd van Amsterdam-Oudzuid naar een plek in centraal Portugal waar alleen de hanen en een enkele blaffende hond geluid voortbrengen enzovoort enzovoort, dus veel wat in dit boekje staat doe ik eigenlijk al, maar de bijzonderste aanbeveling vond ik wel deze: lees niet meer boeken, maar juist minder en dan alleen de essentiële, en herlees die. Bij muziek doe ik dat eigenlijk wel al: ik keer steeds weer terug naar dezelfde handvol symfonieën, concerten en opera's et cetera, maar boeken herlees ik eigenlijk nooit, en wil ik alleen maar meer, meer, meer, zoals deze weblog ook bewijst. Enfin, wat je er ook van vindt, het blijft een fraai uitgegeven boekje dat eigenlijk weinig bevat dat een weldenkend mens ook niet zelf kan bedenken. 

Einde

Ik ben op een leeftijd waarop mijn ouders en die van een aantal vrienden overlijden, dan wel op (hoog)bejaarde leeftijd aan het aftakelen zijn, niet meer zelfstandig kunnen wonen maar dat nog wel doen, al dan niet tegen beter weten in, et cetera. Met die vrienden had en heb ik soms gesprekken over het levenseinde. Ofwel naar mijn idee: we worden allemaal op dezelfde manier geboren, maar gaan allemaal op een andere manier dood. Het recept voor een ideale manier om dood te gaan is er niet. De Amerikaanse schrijfster Lionel Shriver heeft nogal controversiële overtuigingen, maar haar roman Tot de dood ons scheidt uit 2021 (vertaling van: Should We Stay or Should We Go) is een geweldig boek. Een echtpaar van in de vijftig besluit om op hun tachtigste een einde aan hun leven te maken. De lange lijdensweg van haar vader en de wens om de Engelse gezondheidszorg niet nodeloos te belasten, zijn redenen voor dit besluit. Ze werken allebei in de gezondheidszorg in Engeland, de NHS, kunnen daardoor aan de pillen komen om hun plan op een gemakkelijke manier ten uitvoer te brengen, en na hun besluit gaat het leven vrolijk door. Totdat hij tachtig wordt, en omdat zij een jaar jonger is, besluiten ze het nog een jaartje uit te stellen. Maar dan is het moment toch echt daar. Tot de dood ons scheidt biedt na een inleidend hoofdstuk twaalf verschillende scenario's over de afloop van het voorgenomen besluit. Uiterst ingenieus, bijzonder grappig en soms hilarisch. Ik verklap er geen een, maar ze zijn alle totaal verschillend en bijzonder origineel. Shriver strooit er bovendien een flinke dosis ironie, maatschappijkritiek en regelrechte humor overheen; je leest het met een brede glimlach en soms schaterlachend. Het inleidende hoofdstuk is niet goed. Daarin komt het echtpaar al discussiërend tot hun beslissing, maar in die discussie worden dingen gezegd die echtparen van elkaar weten. Duidelijk bedoeld om de lezer de ingrediënten van het (laatste avond)maal aan te reiken. Dat had beter gekund. Maar goed, ook de beste opera's hebben soms een wat zwakke ouverture en beginscène voordat het meesterwerk zich openbaart. Een verrukkelijke roman.

Zetje

Ik las vorig jaar en het jaar daarvoor enkele mooie boeken van Adriaan van Dis, zie hier de laatste weblog van ruim een jaar geleden en daarin de links naar die daarvoor. Of anders gewoon via de auteursindex hiernaast. In de nadagen van zijn leven is Van Dis goed op dreef! Begin dit jaar verscheen zijn nieuwste roman Alles voor de reis met als ondertitel Een roman over liefde en leugens. Het is een prachtige roman, maar ook een die je voor een dilemma plaatst. In deze roman beschrijft de ik-figuur over de liefde van zijn leven die in een hospice haar laatste weken leeft. Beschrijvingen van het hier en nu en herinneringen aan hun 30-jarige vriendschap wisselen elkaar af. Allemaal prachtig beschreven, in wat zo mooi een requiemroman heet. Een roman is een roman, en je mag in principe nooit de ik-figuur met de auteur vereenzelvigen, maar de feiten zijn wel zo: Van Dis had lange tijd een relatie met Ellen Jens, die o.a. zijn tv-programma Hier is... Adriaan van Dis regisseerde, terwijl Jens tegelijkertijd getrouwd was met Wim T. Schippers, die afgelopen juni overleed. In de roman wordt Schippers niet bij naam genoemd, wel als de Ander. Voor Schippers had het leven na het overlijden van Jens in november 2023 niet zoveel betekenis meer, zo heeft hij zelf verklaard. Enfin, Jens was dus voor zowel Schippers als Van Dis de grote liefde. Ik las deze roman na het overlijden van Schippers, en dan lees je het boek toch ook met in het achterhoofd de vraag waarom van Dis besloot deze roman te publiceren terwijl Schippers nog leefde, wetende dat Schippers die dubbelliefde van zijn vrouw nooit echt accepteerde, maar uit grote liefde voor haar dat wel moest wilde hij haar niet verliezen. De roman verscheen afgelopen januari, Schippers overleed in juni. Een complottheorie ligt dan voor de hand. Jens werd 83 jaar, Schippers eveneens 83, en Van Dis is momenteel 79, dus het is bejaardengedoe. Sowieso een prachtige roman!

Schat

Een klein jaar geleden las ik de eerste waddenthriller van Matthijs Deen, zie hier, en nu de tweede. Het is geen opeenvolgede serie, maar net als bij de thrillers van Cavanagh (de laatste hier) of Connelly (bijvoorbeeld hier) is de 'oplossende' hoofdpersoon steeds dezelfde advocaat of inspecteur. In De duiker wordt bij een wrak vol duur koper ook een stoffelijk overschot van een duiker ontdekt. Bij Cavanagh nemen de spanning en sensatie per hoofdstuk toe; bij Deen wordt het eigenlijk nergens echt spannend, maar is de puzzel het belangrijkst. De ontbrekende stukjes worden uteindelijk iets te terloops gelegd, maar de couleur locale van de Wadden en de heen en weer varende schepen worden door Deen prachtig beschreven. Je ruikt de zee. 

Vos

Ruim anderhalf jaar geleden las ik De Reynaert, het prachtige boek van Frits van Oostrom over dit middeleeuwse meesterwerk (zie hier). Daarin noemde hij heel kort de roman Willem die Madoc maakte uit 2021 van Nico Dros, en dat deed me eraan herinneren dat ik die roman, die bij verschijnen goede recensies kreeg, zeker wilde lezen. De titel Willem die Madoc maakte is ook de eerste regel van de Reynaert, een regel waar wetenschappers zich al tijden op stukbijten. Bij een van mijn bezoeken aan Nederland kocht ik het boek en las het nu. Het is een geweldige roman, een verademing na het nietszeggende gemiereneuk op de vierkante millimeter van Emma Doude van Troostwijk dat ik hiervoor las. Zie hieronder of hier. Over prijs-kwaliteitverhouding gesproken: dat boekje van Doude van Troostwijk van 169 bladzijden met vooral veel wit kostte € 21,-; voor deze roman van Nico Dros van bijna 600 bladzijden betaalde ik € 17,50 (ik koop bijna alle boeken, ook deze, nieuw). Het is sowieso veel voordeliger om boeken pas na enkele jaren na verschijning te kopen; en als je je beperkt tot de meesterwerken uit de wereldliteratuur ben je helemaal spekkoper. Maar goed, soms wil je gewoon 'de nieuwste van' lezen. Dit allemaal terzijde. Willem die Madoc maakte is een heerlijke pageturner met een verhaal binnen een verhaal. Het binnenste verhaal vormt zo'n 90% van het geheel en biedt een middeleeuws avonturenverhaal vol verscheidenheid en plotwendingen. De hoofdpersoon moet noodgedwongen steeds van naam wisselen, en noemt zichzelf ook Madoc, een geheel vrijblijvende en niet-wetenschappelijke verdichting door Nico Dros. Maar in romans mag alles, en als het de basis vormt voor een lekker avonturenverhaal vol dertiende-eeuws couleur locale, dat bovendien bijzonder goed geschreven is - de schrijfstijl van Dros is bijna verslavend - dan mag duidelijk zijn dat ik dit boek in ruim een week las. Schrijvers die verhalen vertellen, hoe verrukkelijk is dat toch!

Wit

Aangeraden voor een vriendin, en ook allerwegen juichend onthaald door de recensenten van kranten en literaire websites. Emma Doude van Troostwijk schreef haar debuutroman Mensen van de dag in het Frans, de taal waarin ze is opgevoed, ook al stamt ze uit een Nederlandse familie. Ik heb me behoorlijk geërgerd aan dit boekje. 169 pagina's met hoofdzakelijk wit. Fragmenten uit een familiesamenzijn van drie generaties, waarbij opa, vader en broer predikant zijn. Wat is dat toch met Nederlandse schrijfsters die in hun debuut de protestantse kerk een rol laten spelen. Franca Treur (Dorsvloer vol confetti, hier), Marieke Lucas Rijneveld (De avond is ongemak, hier) en nu weer. En alles de hemel ingeprezen, want wát betekenisvol alles... Mensen van de dag wordt geprezen om het minimale, waar ieder woord kennelijk veel diepgang bezit. Nou, ik zie er niks anders in dan een verzameling huiselijke tafereeltjes, waar weinig betekenis aan wordt toegekend. Op een gegeven moment loopt broer weg, blijft een poosje onvindbaar en komt dan weer terug. Dat is dan alles, geen verklaring of betekenis daaraan gegeven. Er komen af en toe wat losse zinnetjes in het Frans voor, en dat wordt dan geroemd als tweetaligheid die bijdraagt aan de muzikaliteit van het proza van de schrijfster. En dat vele wit: als je alle hoofdstukjes achter elkaar zou plakken met een witregel ertussen, blijft er een boekje van hooguit 80 pagina's over. Geef mij maar een lekker en-toen-en-toen-verhaal (mag best complex) in plaats van die quasi-diepzinnige familie-navelstaarderij.

Jury

In Nederland hebben we geen jury bij rechtszaken, terwijl die in de Verenigde Staten heel belangrijk is in het beoordelen of een verdachte schuldig wordt bevonden of niet. Afgelopen twee jaar las ik twee eerdere thrillers van Steve Cavanagh (zie hier en hier) en deze derde Dertien, bovendien het dertiende boek dat ik dit jaar las, is een echte rechtbankthriller. Een bekende tv-persoonlijkheid wordt verdacht van de moord op zijn echtgenote en alles wijst erop dat hij ook de dader is. Uiteindelijk wordt het advocaat Eddy Flynn, die ook in de vorige thrillers de handelende figuur is, duidelijk dat de dader iemand anders moet zijn. En dat deze in de jury zit... Rechtlijnig, spannend verhaal dat leest als een trein.

Meer Japan

Ik luister regelmatig naar de podcast van Maarten van Rossem en een poos geleden beval hij een boek aan dat alleen al door de titel intrigeerde. Het geluid van vallende sneeuw. Herinnering aan Japan uit 2006 is een soort van reisverslag van Jannie Regnerus. Als kunstenaar won ze een beurs om een jaar in Japan te wonen en te werken en in dit boek doet ze daar verslag van. Ik weet weinig van Japan maar voor wie een eerste inkijk wil krijgen in dit mysterieuze land is dit boek een mooi begin. Enerzijds is er de afstandelijke harde cultuur van werken en efficiëntie, anderzijds de ontelbare ongeschreven regels in het menselijk verkeer en dat mystieke shintoïsme waarin zowat ieder verschijnsel als godheid wordt vereerd. Mooie titel van een klein maar fijn boek.

Weer Japan

Zo'n zes jaar geleden las ik voor het eerst een roman van Haruki Murakami (Norwegian Wood, zie hier) en de aankondiging in die weblog dat ik meer van hem zou lezen loste ik pas nu in. Kafka op het strand is een lijvige roman van ruim 600 bladzijden die ik in een kleine twee weken las. Ik weet niet hoe Murakami het klaarspeelt, maar ondanks dat er allemaal heel rare dingen gebeuren die je eigenlijk niet begrijpt, blijf je doorlezen en boeit het verhaal onafgebroken. Of beter: de twee verhalen die om en om worden voorgeschoteld. In het ene verhaal loopt een vijftienjarige jongen weg van huis, op zoek naar zichzelf. In het andere verhaal wordt zijn vader vermoord door iemand die misschien ook wel de vader van de jongen zou kunnen zijn, en die door een onduidelijke gebeurtenis tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn verstand verloor en als simpele ziel heel ontwapenend is. Het is allemaal heel raar, maar Murakami schrijft verslavend soepel en boeiend. Hij schreef nog vele romans die zeer gewaardeerd worden, maar ik weet niet of ik die snel moet gaan lezen: Murakami is apart, en dan moet het geen gewoonte worden. Enfin, stellig meer van hem, zeker niet pas over zes jaar, misschien eentje per jaar?

Slot

Eind vorig jaar las ik het vierde deel van de grandioze romancyclus over Mussolini van Antonio Scurati (zie hier, en via daar of de auteursindex naar de eerdere delen) en nu dan het laatste en vijfde deel M. Het einde en het begin. Grotendeels op dezelfde wijze opgebouwd: verhalende delen gevolgd door citaten uit brieven, afgeluisterde telefoongesprekken, krantenartikelen et cetera die die in de ware zin des woords geromantiseerde verhalende delen onderbouwen. Het is in deze en alle eerdere delen een uiterst originele en pakkende formule gebleken, wat mij betreft alleen daarom al Nobelprijs-waardig. Waar een biografie zich aan de feiten moet houden, en een roman de waarheid kan verdichten en erop los kan fantaseren, biedt Scurati met deze vorm het beste van beide, en kan hij tegelijkertijd zijn subjectieve lading eraan toevoegen. In dit vijfde deel wordt Mussolini na zijn arrestatie in de zomer van 1943 weer vrijgelaten, maar moet hij zich voegen naar de Duitsers die het noordelijke deel van Italië hebben bezet en in ruim een jaar tijd nog vele honderdduizenden Joden naar de vernietigingskampen sturen. Mussolini en zijn kliek zijn spartelende losers die doen alsof ze nog wat voorstellen, en meer en meer wordt hij door de Italianen uitgekotst en verschijnen steeds meer verzetsgroepen ten tonele. Scurati beschrijft gedetailleerd de wijze waarop voorjaar 1945 Mussolini op de vlucht wordt gepakt. De wijze waarop hij wordt terechtgesteld blijft onduidelijk; wel dat zijn lijk daarna aan zijn voeten wordt opgehangen. De laatste honderd pagina's van dit boek wijdt Scurati aan korte biografietjes van Mussolini's medestanders - een flink deel leefde na de oorlog nog lang en onbezorgd. In het steeds extreem-rechtser wordend Italië wordt Scurati zijn romancyclus inmiddels minder en minder in dank afgenomen. Maar hoe belangrijk is deze serie en hoe veel verdient ieder land - niet in de laatste plaats Nederland - zo'n schrijver die de eigen geschiedenis glashard tegen het licht durft te houden!

Beeld

En zomaar weer een roman van een mij onbekende schrijver die me uit onverwachte hoek werd aangeraden en die ik 'paginaomslaand' las (is er een Nederlandse equivalent voor pageturner?). Waak over haar is een roman uit 2023 waarmee de Franse schrijver Jean-Baptiste Andrea de Prix Goncourt won. Op zijn sterfbed in een klooster vertelt de ik-persoon in 1986 zijn levensverhaal, spelend vanaf vlak voor de Eerste Wereldoorlog. Uit een arme familie werkt Michelangelo Vitaliani zich briljant beeldhouwend omhoog. Zijn vriendschap met de eigenzinnige Viola is de rode draad in het verhaal en de persoonlijke ontwikkeling van Michelangelo en vriendschap met Viola zorgen voor een uiterst boeiend en steeds weer verrassend verhaal. Sommige hoofdstukken eindigen met een cliffhanger, lekker maar ook wat gemakkelijk. Maar daarnaast spelen standsverschillen, de fascistische regering van Mussolini en de kerk voor veel Italiaanse couleur locale. Een heerlijk boek!

Revolutie

Ik kreeg De steden, de mensen. Nederland 1850-1900 van vrienden cadeau en las het verspreid over een drietal maanden. Dat kan gemakkelijk, want het boek bevat 51 hoofdstukken waarin Auke van der Woud de revolutionaire veranderingen in de Nederlandse samenleving beschrijft. Ieder hoofdstuk begint met een mooie foto, de meeste echter vlak voor en na 1900 genomen, omdat daarvoor de fotografie nog niet breed beoefend werd. Was Nederland in 1850 nog een zwak, verpauperd land vol armoedzaaiers die meestal niet veel ouder werden dan 50 (als ze dat al haalden), vijftig jaar later waren er weliswaar nog steeds een hoop paupers, maar was de levensverwachting een stuk hoger en gloorde er hoop op nog betere levensomstandigheden. In die vijftig jaar werd de waterkwaliteit een stuk beter, deed elektriciteit zijn intrede en was de bestrating van wegen en straten een stuk minder gevaarlijk (voor paarden en voorbijgangers met name). Voor ons zaken die als vanzelfsprekend goed zijn; in die tijd waren die dat allerminst. Over deze onderwerpen is dit een zeer verhelderend boek. Maar helaas besteedt Van der Woud naar mijn indruk te veel pagina's aan de politiek-bestuurlijke/staatsrechtelijke en juridische aspecten en die zijn eigenlijk niet zo heel interessant. Het boek is uiterst leesbaar als het gaat hoe werd geëxperimenteerd met klinkers en asfalt, hoe Nederland bij het aanleggen van spoor- en waterwegen de Rotterdamse haven internationaal aantrekkelijk wilde maken, et cetera. Maar hoe Thorbecke wetswijzigingen doorvoerde om de verhouding tussen landelijke en lokale bestuurslagen te verankeren: dat is van alle tijden en niet zo heel essentieel voor deze periode. Enfin: een heel interessant boek dat je selectief moet lezen.

Geschiedenis

Ik beluister frequent de podcast van Maarten van Rossem die steeds weer vol humor en eruditie de huidige geo- en nationale politiek becommentarieert. Er zijn mensen die hem niet kunnen luchten of zien, maar Van Rossem is een van de weinigen die de onaangename waarheid verkondigt. En dat op basis van wat hij zelf in kranten en andere media leest. Ik las al wat meer boeken van Van Rossem, en zijn laatste is eveneens zeer de moeite waard. De 21ste eeuw die in 1979 begon is een titel die de lading geenszins dekt, want 21ste eeuw is pas op ruim een kwart, en er zijn zoveel meer ontwikkelingen in deze periode dan Van Rossem beschrijft. Hij concentreert zich op de VS en China, en ja, in die afgelopen vijftig jaar voltrok zich een enorme verandering. China was toen Mao in 1976 overleed een derdewereldland, en nu, enkele decennia later, een wereldmacht. De Verenigde Staten was toen onbetwist de leider van de wereld, en nu zienderogen zichzelf naar het tweede of zelfs derde plan aan het manoeuvreren. De Sovjet-Unie gold toen nog als een macht om serieus rekening mee te houden, en nu is Rusland een sputterende maar gevaarlijke kleuter met een haperende economie die kleiner is dan die van Spanje. En Europa was toen nog geen zelfstandig naamwoord, en ofschoon nog steeds niet groots, wel een potentiële wereldmacht, zeker economisch. En van alle wereldmachten bovenal de prettigste om in te wonen. Enfin, Van Rossem maakt alles duidelijk, alsook de gruwelijke fouten die met name de VS militair maakten in het Midden-Oosten, tot op de dag van vandaag. Een welkome macro-analyse, in een tijd dat de dagelijkse gebeurtenissen meer gewicht krijgen dan ze verdienen.

Stijl

Een (kleine) tien jaar geleden las ik enkele verhalenbundels van Bob den Uyl, de in 1992 overleden Rotterdamse schrijver die ik pas lang na zijn dood ontdekte. Zie de auteurslijst hiernaast. Ik was onlangs bij antiquariaat Kok in Amsterdam en trok er twee verhalenbundels van Den Uyl uit de kast die ik nog niet kende. In het vliegtuig naar huis begon ik aan Vreemde verschijnselen. Ik kan me herinneren dat ik eens in de trein in een coupé met drie Duitsers bij een verhaal van Den Uyl zo moest lachen dat ze me vroegen of ik hen zat uit te lachen. En dat gebeurde me nu bijna net zo in het vliegtuig. De verhalen van Den Uyl zijn bijna altijd erg geestig, maar ook enorm goed geschreven: mooie lange zinnen, bloemrijk, en lekker (zoals Jeroen Brouwers zo mooi formuleerde) doorouwehoerend. Ik schreef het al eerder: Den Uyl verdient bijna dertig jaar na zijn dood een verzameld werk, een biografie en een revival. Nog nooit iets van hem gelezen: ga naar een (online) antiquariaat, bestel een of twee bundels en maak kennis met deze stilist!

Fax7

Een klein jaar geleden las ik het zesde deel uit de Faxen aan Ger-serie van Nicolien Mizee (zie hier), en nu het zevende deel. De pech, de zwaarheid en het zweven is een verrukkelijk boek vol alledaags gedoe, maar door Mizee zo heerlijk opgeschreven dat je het boek nauwelijks kunt wegleggen. 380 pagina's, en nauwelijks een half jaar beslaand (februari-augustus 2001). Op deze manier gaan er dus nog tientallen Faxen aan Ger-delen volgen. Laat maar komen! Ik las dit boek thuis, in vliegtuigen en bij overstappen op vliegvelden, in bnb's en waar dan ook. Het kan allemaal, en je wordt er intens vrolijk van. Op naar deel 8!

Trein

Er staat zo'n anderhalve meter boeken uit de Russische Bibliotheek van uitgeverij Van Oorschot in mijn boekenkast, alles gelezen, ik begon er als vroeg-twintiger mee. Maar een van de absolute hoogtepunten uit die Russische literatuur ontbrak nog. Anna Karenina van Leo Tolstoj las ik nog niet eerder en nu in een gebonden, iets goedkopere, maar lekker in de hand liggende heruitgave van de eerste vertaling uit 1965 door Wils Huisman. En ja, het is een verbluffend meesterwerk, een boek dat ik met stijgende verbazing las over zoveel eruditie, verscheidenheid, ironie en wat al niet. Tolstoj tapt uit onnoemelijk veel vaatjes, van alles komt aan bod en wordt door hem als een kenner beschreven: liefde, verloving en huwelijk (en scheiding), het maaien van grote stukken grasland, schilderkunst, paardenrennen, de jacht op snippen, overspel en de reacties door de beau monde daarop et cetera. Tolstoj schotelt je een ongelooflijk veelzijdig en kleurrijk palet situaties voor. Ik kan me geen roman voor de geest halen die zo pulserend, rijk, gevarieerd en allesomvattend is, en tegelijkertijd zo'n eenheid uitstraalt. Ik las het boek thuis voor de houtkachel, op mijn terras in de prille voorjaarszon, tijdens vluchten en waar niet al, maar het boek is zo krachtig dat je het overal kunt lezen. Een grandioze lees-maand. Mijn Russische schoonmaakster zag iedere week hoe ik in het boek vorderde, en besloot het boek opnieuw te gaan lezen - in Rusland lezen ze dit verplicht (en terecht!) zowat op de kleuterschool. De eerste zin van Anna Karenina is wereldberoemd: Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze. Maar de volgende zin is minstens zo krachtig, en gooit je meteen in het verhaal: Alles liep verkeerd in het huis van de familie Oblonski. En voor je het weet ben je ruim 900 pagina's verder. Lezen!

Druppel

Ik las al meerdere boeken van de Turkse schrijfster Elif Shafak, die overigens in het Engels schrijft, en iedere keer erg origineel en goed. Haar laatste roman over Cyprus las ik tweeënhalf jaar geleden, zie hier. Nu haar nieuwste roman Er stromen rivieren in de lucht en ik durf wel te stellen dat het haar meest ambitieuze en veelomvattende is tot nu toe. Het is een boek om jezelf in te verliezen: drie verhaallijnen spelend halverwege negentiende eeuw en in 2014 en 2018, op verschillende plekken, en uiteindelijk in elkaar grijpend. Fictie, historie en verdichting, alles gaat door elkaar - en Shafak geeft er in een nawoord rekenschap van. Plaatsen van handeling zijn Londen en Irak. In de negentiende eeuw ontcijfert een intelligente jongen uit de Londense sloppen de teksten op kleitabletten uit het gebied bij de Tigris, en gaat er ook naartoe. En in 2014 wordt een meisje uit een religieuze minderheidsgroep door de ISIS-terroristen uitgehuwelijkt, maar daar is opeens de Engelse vrouw in 2018 die een wetenschappelijk onderzoek doet naar water en een beslissende rol in het leven van het meisje speelt. Het klinkt allemaal uiterst geconstrueerd, maar Shafak presenteert alles zodanig dat je ademloos geboeid bent. En ondertussen doorspekt ze haar verhalen met romantiek en een enorme feitenkennis. Voor wie nog nooit iets van haar las: nu doen!

Toekomst

Mijn laatste boeklog dateert van anderhalve maand geleden; in de tussentijd las ik minder vanwege een mentale ongesteldheid door een uurtje storm windkracht 17 rond 5 uur 's nachts, eind januari. Daardoor drie weken geen stroom en dus ook geen internet en ander ongemak. Maar alles is weer goed, en vlak voor het natuurgeweld las ik de nieuwste roman van Ian McEwan, die achteraf gezien voorspellend leek. Het heden in Wat we kunnen weten speelt zich af in 2119 en dan gaat een wetenschapper op zoek naar een verloren gewaand gedicht dat de beroemde dichter Francis Blundy ruim honderd jaar daarvoor als verjaardagscadeau tijdens een diner met vrienden aan zijn vrouw aanbood. In de tussentijd, ergens rond 2050, is door een onbedoeld uit de hand gelopen kernoorlog de halve wereld vergaan, maar gaat het leven toch verder. Het is wederom een grandioze roman van McEwan. De ogenschijnlijke futuristische situatie is geheel voorstelbaar, en tegelijkertijd gaat het over wetenschap, relaties, standverschillen en nog veel meer. McEwan verbindt alles aan elkaar, vol eruditie en vloeiende vertelkracht. Las ik zijn vorige roman Lessen met groeiende verbazing en waardering voor McEwans vertelkracht (zie hier de weblog), dat deed ik bij Wat we kunnen weten bepaald niet minder. 

Groepsreis

In het najaar van 2006 maakte ik voor het eerst een groepsreis, naar Rajasthan in India. We bezochten prachtige plaatsen, maar het was wel meteen de laatste groepsreis die ik maakte. Je bent met handen en voeten gebonden aan de groepsleden en bij deze reis met name aan de reisleider, en deze mevrouw was bepaald geen onverdeeld genoegen. Enfin, terloops werd tijdens een zalig kerstdiner met vrienden Het Surinamedagboek van Merijn de Boer aanbevolen en ik was toevallig toch in Nederland en kocht het de dag erna. Ik opende er het leesjaar 2026 mee. Het is een soepel lezend verhaal van een tocht naar de binnenlanden van Suriname, in de voetsporen van schrijver en politicus Albert Helman (pseudoniem van Lou Lichtveld), die eind jaren vijftig eenzelfde tocht maakte en waarover hij Het eind van de kaart schreef. Het reisverslag van Merijn de Boer is precies dat: een verslag van de tocht over de Marowijnerivier en andere, tot bijna aan de grens met Brazilië, de (on)gemakken en vooral de (on)hebbelijkheden van de groepsleden. Veel gezeur, maar ook de heerlijke professor en wijn- en operaliefhebber André. Ik heb veel gereisd, en weinig of eigenlijk geen 'must go's' meer, maar zo'n boottocht door de rimboe van Suriname lijkt me wel wat. Maar ja, dan moet je wel met een groep...

MP

Ik beluister wekelijks de politieke podcast 'Haagse zaken' van NRC Handelsblad, waaraan politiek-redacteuren Lamyae Aharouay en Petra de Koning regelmatig deelnemen. Het zijn journalisten waar je blij van wordt: goed ingevoerd, deskundig en welbespraakt. De wekelijkse politieke podcast van de Volkskrant 'De kamer van Klok' is nóg scherper en ook grappiger, maar beide podcasts beluister ik met veel genoegen. Aharouay en De Koning schreven een onthullend boek over de (nog steeds) huidige minister-president Dick Schoof, inmiddels dubbel demissionair maar desalniettemin politiek leider van Nederland. Het is geen biografie, maar een beschrijving van feiten uit zijn leven en van politieke kernmomenten tijdens de voorbije anderhalf jaar die tezamen duidelijk maken waarom hij überhaupt minister-president werd en hoe hij zijn kabinet dat zijn naam draagt leidde. Of beter: liet leiden door de ruziemakende fractievoorzitters van de vier dragende partijen. Op het moment van schrijven is Schoof nog steeds minister-president, maar nog nooit was er voor zover ik weet zo'n teleurstellend, onmachtig en kleurloos iemand de baas van Nederland. Dit boekje, gebaseerd op gesprekken met tientallen mensen uit Schoofs omgeving, maakt dat treffend en pijnlijk helder. Of zoals de auteurs iemand citeren aan wie ze vertelden dat ze een boek over Schoof aan het schrijven zijn: dat is net als een boek schrijven over honderd jaar Duitse humor.

Communicatie

In 2025 las ik alle vier romans van Sally Rooney. Om te beginnen haar laatste, Intermezzo (hier de weblog), daarna Normale mensen (hier) en Prachtige wereld, waar ben je (hier). En dan nu haar debuut uit 2017: Gesprekken met vrienden. Wederom een roman die boeit en van scherp psychologisch inzicht getuigt. Centraal staat de relatie die de ik-figuur (begin twintig) begint met de ruim tien jaar oudere Nick (acteur, aantrekkelijk, maar wel al getrouwd). Daarnaast voldoende aanvullend complicerende factoren: een ex-vriendin die over alles een uitgesproken mening heeft, gedoe met haar eigen, gescheiden ouders, de ongrijpbare vrouw van Nick. Net als in Prachtige wereld, waar ben je is het de onvolwassen communicatie die ervoor zorgt dat het maar niet tot goed contact tussen de hoofdpersonen wil komen. Er wordt heel veel niet gezegd wat wel gezegd had kunnen worden, en heel vaak het verkeerde gezegd. Is dat niet dikwijls de bron van onbegrip, conflicten, ongeluk...?

Volgende 7

Vorig jaar las ik van Julian Budden het eerste deel van zijn driedelige serie boeken over alle opera's van Giuseppe Verdi (hier de weblog ervan). Dit jaar het tweede deel. Omdat bij die eerste 17 eerste opera's de beschrijvingen niet al te lang waren, las ik bij de meeste 's middags de analyse van Budden en beluisterde ik 's avonds de betreffende opera. In The Operas of Verdi. Volume 2 - From Il Trovatore to La Forza del Destino zijn de beschrijvingen van iedere opera veel langer; ik deed er soms drie dagen over. En een enkele opera was te veel van het goede om in één avond te beluisteren. Dit zijn ze, achtereenvolgens: Il Trovatore, La Traviata, Les Vêpres Siciliennes, Simon Boccanegra, Aroldo, Un Ballo in Maschera, La Forza del Destino. Behalve Aroldo (een bewerking van Stiffelio (zie deel 1), hoorde ik alle opera's live. Les Vêpres Siciliennes vind ik de minste van deze zeven, Aroldo verrassend goed, en de andere gewoon fantastisch. Wat een ontwikkeling maakte Verdi door tussen Il Trovatore uit 1853 en La Forza del Destino, waarvan de eerste versie dateert van 1862 en de definitieve zeven jaar later ontstond (maar toen had Verdi intussen al Don Carlos gecomponeerd...). In 2026 het derde deel van deze serie over de laatste vier opera's, met nog langere analyses van Budden. Een heerlijk avontuur, deze serie boeken en de cd-doos met alle opera's van Verdi.

Gespleten

Eerder dit jaar las ik de biografie van Betje Wolff (hier) en het tweede deel van de Van Deyssel-biografie (hier), en nu de derde biografie over een Nederlandse schrijver. Vleugelman. Godfried Bomans 1913-1971 is een prachtige biografie over de schrijver, columnist en televisiepersoonlijkheid Godfried Bomans, voor wie ik al sinds mijn middelbareschooltijd een speciale voorliefde heb. Zijn verzameld werk staat hier in de kast, alsook veel losse uitgaven, en ik heb meerdere cd's met opnames van zijn voordrachten. Zowel in zijn boeken als voordrachten is hij veelal komisch, vaak flauw (maar toch wel leuk, zoals deze uitspraak die ik uit mijn hoofd kan citeren: Zoals u weet heb ik nogal een uitgebreide familie, en wij zijn dus in staat om de Negende symfonie van Beethoven in familieverband te spelen. Met slotkoor, dat wordt uitsluitend door tantes gezongen.). Maar soms was hij ook beschouwend en ernstig. Mijn eerste kennismaking met Bomans dateert zelfs van de lagere school, waar we zijn leesboekjes Pim, Frits en Ida klassikaal lazen. Aan deze leesboekjes verdiende Bomans en zijn weduwe in totaal zo'n miljoen gulden aan royalty's! Hoe welkom deze biografie, waar Gé Vaartjes zo'n 25 jaar mee bezig is geweest. Toen hij er na een paar jaar bijna klaar mee was, kwamen opeens nieuwe brieven tevoorschijn en dat gooide alles flink overhoop. Bomans was een gespleten persoonlijkheid die zijn streng katholieke opvoeding door zijn dominante vader en kille moeder nooit te boven is gekomen. Hij kon zich moeilijk binden: de kerkelijke inzegening van zijn huwelijk stelde hij op het allerlaatste moment uit, zodanig dat velen pas in de kerk daarvan op de hoogte konden worden gebracht. Hij had buiten zijn huwelijk vele vriendinnen. En hij kon zich niet lang met een onderwerp bezighouden; vandaar dat hij na Pieter Bas en Erik, of het klein insectenboek (beide voor zijn dertigste geschreven) geen grote romans meer schreef. Dat lag ook aan het bijna dagelijks schrijven van columns en andere stukjes voor de Volkskrant en Elseviers Magazine. Vaartjes beziet Bomans als een treurig iemand. De 15 hoofdstukken over de chronologische tijdvakken van Bomans' leven geven dat dikwijls aan: Een moeras van vertwijfeling, Een woestijn van ernst, In veel dingen niet gelukkig, enzovoort. Vaartjes heeft daarentegen ook veel bewondering voor Bomans' originaliteit, zijn enorme improvisatietalent (in woord en daad) en inzicht in maatschappelijke ontwikkelingen. Sommige van zijn uitspraken over politiek en milieu zijn nu nog volledig actueel. Bomans putte zichzelf uit: slopende hoeveelheden lezingen, televisieoptredens, reizen overal heen (zelfs in een kleine maand de hele wereld rond, 50.000 km vliegen), en ook die week eenzaamheid op Rottumerplaat in de zomer van 1971, een half jaar voor zijn dood. Hij kon geen nee zeggen als het maar aandacht (en applaus) opleverde. Fijn dat die biografie, ruim vijftig jaar na Bomans' dood, er nu is!

Pijnlijk

Vorig jaar las ik het derde deel van de romancyclus over de Italiaanse fascistische dictator Mussolini en ik dacht toen dat Antonio Scurati geen vervolg meer zou schrijven. In de weblog van dat derde deel (hier) ook links naar de twee eerdere delen en meer achtergrond over de cyclus; ik zal dat hier niet herhalen. Gelukkig kwam er ook een vierde deel, en het vijfde deel is onlangs in het Italiaans verschenen, dus de Nederlandse vertaling zal zeker volgen. Dit vierde deel M. Het uur van de waarheid begint in juni 1940 wanneer Italië actief gaat deelnemen aan de Tweede Wereldoorlog, aan de zijde van nazi-Duitsland. Het eindigt in de zomer van 1943 wanneer Mussolini wordt afgezet en in een gevangenis wordt gegooid. In de twee tussenliggende jaren voert Italië desastreuze oorlogen op de Balkan en in Noord-Afrika en moet het vooral in dit laatste strijdperk de leiding overlaten aan de Duitse legers onder leiding van Rommel. Mussolini stuurt manschappen naar de Sovjet-Unie om hen te laten meestrijden aan de zijde van de Duitsers, maar ook dit wordt een gruwelijke afgang. Ondertussen probeert Mussolini de schijn op te houden terwijl de Duitse legerleiding en ook zijn eigen generaals en regeringsleden langzaamaan het geloof in hem verliezen. Scurati beschrijft dit alles in de bekende vorm uit de vorige delen en met pijnlijke precisie. Dit is een ongelooflijk rijk boek: zowel roman als algemene oorlogsgeschiedenis als gedetailleerd militair verslag van veldslagen. 

Imperfectie

Drie jaar na zijn boek over rassen (zie hier) publiceert Midas Dekkers, inmiddels ver in de zeventig, toch weer een nieuw boek: Het menselijk tekort, waarin hij aantoont dat imperfecties de mens menselijk en interessant maken. Perfectie is saai; juist omdat het altijd beter kan blijven we aan onszelf en de anderen werken. Het is een typisch Dekkers-boek: meanderend door de vele aspecten van zijn onderwerp, soms door-ouwehoerend en van de hak op de tak springend, soms met sterk onderbouwde theorieën, en dikwijls erg geestig. Hoogtepunten uit zijn oeuvre blijven De vergankelijkheid, Lief dier, De larf en Lichamelijke opvoeding (zie hier de weblog over de laatste titel; de andere drie las ik nog voor ik in 2005 deze weblog startte). Dat niveau haalde hij in latere boeken en in dit niet. Maar het blijft verrukkelijk om Midas Dekkers te lezen.

Begin

Trouwe lezers van mijn weblog weten dat ik met graagte de serie boeken Faxen aan Ger lees van Nicolien Mizee. Het laatste, zesde deel las ik in het voorjaar, zie hier. Via de link naar het deel ervoor kom je vanzelf bij de eerdere delen; anders via de auteursindex hiernaast. In dat laatste faxboek verschijnt haar debuutroman Voor God en de Sociale Dienst (in de delen ervoor lees je over het schrijfproces), en bij mijn laatste bezoek aan Nederland trof ik het warempel aan in mijn vertrouwde boekhandel aan het Roelof Hartplein in Amsterdam, waarbij ik, voordat ik naar Portugal verhuisde, tien jaar woonde en veel van mijn boeken kocht. Mizees debuut is op dezelfde leest geschoeid als de faxenboeken: het bestaat uit faxen aan Ger (die hier nog anders heet), en bevatten dezelfde van de-hak-op-de-tak-springende vertellingen die alles bij elkaar toch een eenheid vormen. Het is een uitermate vermakelijk boek. Mizee vond in dit debuut meteen haar stijl. Ik heb meermaals geschaterd. Tja, als ze op vrijersvoeten is, en dan moet kiezen tussen lesbisch schaken of stijldansen...

Overdaad

Bij ieder bezoek aan Nederland koop ik boeken, veelal weet ik van tevoren wat ik wil hebben, maar soms ik neem ook extra's mee. De nieuwste roman van Pieter Waterdrinker werd niet heel lovend ontvangen, maar hij is een rasverteller dus ik pakte het boek van de stapel, waarom ook niet? In De rat van Amsterdam (hier de weblog) en Tsjaikovskistraat 40 (hier) was Waterdrinkers verteldrift soms overdone, maar die romans zijn desondanks geslaagd. Het eerder dit jaar verschenen Céline stroomt eveneens over van verteldrift, maar nu werkt dit averechts. Waterdrinker presenteert meerdere, met elkaar samenhangende verhaallijnen: het hier en nu in Parijs, de rol van de ik-figuur als soldaat aan Russische zijde in de oorlog in Oekraïne en de uitgangssituatie waarin de ik-figuur wordt gerekruteerd om in Rusland, ondanks de economische boycot, zakelijke belangen te behartigen. Waterdrinker stort zoveel motieven over je uit dat je het spoor bijster raakt, en verlangt naar de uiteindelijke rode draad, de alles verbindende sleutel. En tja, die synthese blijft helaas uit. Eerdere boeken van Waterdrinker las ik pageturnend uit, Céline kostte me te veel moeite. Het leest als een eerste versie van een manuscript waar vervolgens nog flink aan geschaafd moet worden om het een goede roman te laten zijn.

Moeilijk (2)

Dierbaren die mij boeken cadeau doen: hoe onweerstaanbaar. Maar ook: o jee, stel dat ik er niks aan vind. Bij dierbaren kun je dat ook gewoon melden, daar zijn het dierbaren voor. Zo nodig was het niet met dit cadeau (ze gaf me ook het heerlijke boek van Barbara Trapido, zie hier), maar de Verzamelde verhalen van de Oostenrijkse Ingeborg Bachmann bleken moeilijk toegankelijk. Bachmann (1926-1973) was vooral dichteres, maar schreef daarnaast ook verhalen, die door uitgeverij koppernik werkelijk prachtig is uitgegeven in de vertaling van Paul Beers. Bachmann schreef verhalen die me deden denken aan die van Clarice Lispector (zie hier), haar nagenoeg volledig Braziliaanse tijdgenote - ze hebben elkaar waarschijnlijk niet gekend, maar zouden zeker grote verwantschap hebben gevoeld. Zowel Lispector als Bachmann schreven korte verhalen die ongrijpbaar zijn, die (in ieder geval mij) doen denken dat je het niet begrijpt, dat je ondanks al je leeservaring nog niet genoeg gelezen hebt om alles te begrijpen. Maar die tegelijkertijd ook aantrekkingskracht hebben, die proberen een tijdgeest te verwoorden waar je zelf geen verbintenis mee hebt. Enfin, een moeilijk boek, maar ook: een cadeau met een gouden randje. 

Normaal

En als aangekondigd (hier) de volgende roman van Sally Rooney, en wederom leest die als een trein. Prachtige wereld, waar ben je is een roman over vriendschap en (prille) liefde van eind twintigers, begin dertigers; van mensen die bezig zijn de wereld en vooral zichzelf te ontdekken en waarin (mis)communicatie voor een hoop gedoe zorgt. Als iemand van zestig lijkt dat allemaal erg puberaal, maar Rooney geeft haar hoofdpersonen de stem van hun leeftijd, en dat alles tegelijkertijd in een vloeiend verhaal. In alle drie romans die ik van Rooney las ontbreekt enige vorm van humor, alsof die voor haar niet bestaat. Dat is zeker een tekortkoming; kennelijk gaan volgens haar eind twintigers en vroege dertigers alleen maar zwaarmoedig door het leven. Maar goed, haar boeken lezen uiterst lekker.

Inlossing (2)

Het werd een jaar later dan beloofd: ik las pas dit jaar het tweede deel van de biografie van Lodewijk van Deyssel: Een vreemdeling op de wegen. Het leven van Lodewijk van Deyssel vanaf 1890. Twee jaar geleden las ik het eerste deel en de reden waarom leg ik in die weblog uitgebreid uit. Zie hier. Van 5 maart tot 5 september dit jaar las ik dit tweede deel, 1430 bladzijden inclusief noten- en bibliografieapparaat en register, waarvan 1151 volbedrukte bladzijden vol leestekst. Naar verhouding tot dat eerste deel over de eerste 26 jaren van Van Deyssel raast biograaf Harry G.M. Prick in dit lijvige tweede deel door de laatste 62 jaren van diens leven. Er gebeurt hoegenaamd steeds minder in Van Deyssels leven, maar Prick weet ook in dit boek het onbenulligste detail tot leven te wekken en vermeldenswaardig te laten zijn. Ik had een Ikea-potloodje bij de hand om grappige of gewoon mooie passages te markeren, zoals deze, toen in 1895 Van Deyssel nog op goed voet leefde met Frederik van Eeden: Zelf hoorde hij (VD) (...) toen iets verluiden over Van Eedens deelname aan een soort harddraverij, die inderdaad plaats zou vinden op zaterdag 25 mei en waarvan Van Eeden de aangenaamste herinneringen bewaarde. Vermoedelijk is hij er onkundig van gebleven dat Van Deyssel zich min of meer verplicht had gevoeld de hippische verrichtingen van zijn vriend te gaan gadeslaan. In de, onjuist gebleken, veronderstelling dat het gebeuren plaatsvond op dinsdagmiddag 28 mei, belandde Van Deyssel weliswaar op een harddraverij (harddraverijen waren toen in het Gooi kennelijk schering en inslag), maar toch niet een zodanige waarop hij Van Eeden aanmoedigend zou hebben kunnen toejuichen. Voor zijn gevoel hield hij, almaar tevergeefs naar Van Eeden uitziend, er een volledig 'verwoeste middag' aan over. Pas als je dit drie keer opnieuw leest, vallen de ironie en details op die je normaliter gedachteloos overleest. En zo gaat het ook in dit tweede deel dus ruim 1100 pagina's door. Van Deyssel moge als literator in de vergetelheid zijn geraakt, ooit komt hij misschien weer aan de oppervlakte. Maar in elk geval was hij aanleiding voor een grandioze biografie in twee delen, zoals er in de Nederlandse letterkundige geschiedenis niet eerder biografieën werden geschreven. Eerder loofde ik de biografie-kunst van Marita Mathijsen (zie hier) en er staat voor dit jaar nog een derde biografie over een Nederlandse schrijver op mijn plank met te lezen boeken, maar Harry G.M. Prick nemen ze niet meer van me af. In de eregalerij van biografen hoort hij zeker thuis!