Vijg

Van Elif Shafak las ik enkele jaren geleden twee zeer geslaagde romans: Liefde kent veertig regels (hier de weblog) en 10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld (zie hier) en nu haar nieuwste roman Het eiland van de verdwenen bomen. Wederom een zeer goede roman, uiterst poëtisch, en heel klassiek. Centraal staat het eiland Cyprus, waar vanaf eind jaren vijftig tot ver in de jaren zeventig een in toenemende mate bloedige burgeroorlog woedde tussen de Turkse en Griekse bevolkingsgroepen. Klassiek gegeven: de liefde tussen twee jongelingen, de een met een Griekse, de ander met een Turkse achtergrond. Daartussen hoofdstukken die spelen in Londen rond 2010, waar hun dochter niet met dat zware verleden opgroeit, maar wel haar eigen besognes heeft. Als alwetende getuige de vijgenboom (en de stek ervan) die alles heeft gezien en duidt. Zwierig, oriëntaals, aangrijpend, poëtisch en gewoon erg fraai, deze roman.

Boekenweek 2023

Ik woon weliswaar niet meer in Nederland, ik weet toch ieder jaar wel het boekenweekgeschenk te bemachtigen. Dit jaar van Lize Spit die een jaar of acht geleden met haar debuut Het smelt de bestsellerlijsten haalde. Zie hier mijn weblog uit 2016 over dat boek. Zoals dat debuut mij niet overtuigde, ondanks de goede opbouw, zo vind ik ook De eerlijke vinder uiteindelijk niet geslaagd. Goed gegeven: Tristan, een Kosovaarse jongen, komt als vluchteling in een klas en raakt bevriend met Jimmy. Het Kosovaarse gezin dreigt te worden uitgezet maar Tristan bedenkt samen met zijn zus een plan om te mogen blijven. Jimmy is onmisbaar onderdeel van dat plan. Goed bedacht, de spanning fraai opgebouwd, maar de afloop is teleurstellend. Daar had meer in gezeten, wellicht wanneer Spit zich niet beperkt voelde door de voorgeschreven maximale omvang van een boekenweekgeschenk. Maar ja, in het omvangrijke Het smelt deed zich hetzelfde euvel voor. Ik schreef het al eerder: boekenweekgeschenken zijn zelden goed. Ook De eerlijke vinder: een zesje.

Whisky

Ik lig inmiddels acht te beschrijven boeken achter, dus in deze weblog meteen twee boeken tegelijkertijd, beide van F. Springer. Van hem staan tot nu toe slechts twee boeken in de auteursindex, terwijl ik eigenlijk al zijn boeken heb gelezen. Dus voordat ik in 2005 deze weblog startte. Nu achter elkaar twee romans uit de eerste helft van de jaren tachtig die hem bekend maakten bij een breder publiek. Ik herlas eerst Bougainville, en vervolgens Quissama. Ik las ze voor het eerst in respectievelijk 1985 en 1992. Ze zijn min of meer op dezelfde leest geschoeid: een diplomaat of zakenman wordt naar verweggistan gestuurd: in Bougainville is de standplaats Dacca, de hoofdstad van Bangladesh, en in Quissama de hoofdstad van Angola: Luanda. De kern van beide verhalen speelt net nadat Bangladesh en Angola onafhankelijk zijn geworden en waar de nieuwe regering probeert de chaos de kop in te drukken. De westerse diplomaten/zakenlui hangen veel in hotelbars of andere etablissementen, waar met andere westerlingen veel wordt geouwehoerd en whisky gedronken. En in beide romans is er ook nog een tweede verhaallijn, die uiteindelijk voor de tragische afloop zorgt. Typisch Springer, deze dubbele laag. En zijn vlotte stijl is eigenlijk uniek in de Nederlandse literatuur. Ik ga zeker meer Springers herlezen.

Meer 3

Meteen maar een volgend boek, nu in de serie van het herlezen van gouwe ouwe: De aanslag van Harry Mulisch. Ik kocht het boek op 20 januari 1983 (voor fl. 24,50) - dat doe ik nog altijd: ik schrijf voorin datum en prijs van aanschaf. Wat ik nooit doe, maar bij dit boek kennelijk wel: ik schreef achterin wanneer ik het boek las: van 21-27 januari 1983 (dus direct nadat ik het kocht), en van 24-26 januari 1989. Nu maar meteen ook deze derde keer erbij geschreven: van 17 tot 19 maart 2023. Deze dateringen passen wel een beetje bij deze roman, misschien wel Mulisch's meest succesvolle. Want naast die pagina achterin met de data waarop ik het boek las, staat de inhoudsopgave: een proloog en vijf episodes, ieder met een jaartal erbij. Ik hoef 'de aanslag' hier niet te beschrijven; ik denk dat iedereen dit boek ooit wel eens gelezen heeft (en/of de verfilming gezien). Maar die jaartallen van de episodes typeren de aanpak van Mulisch: momenten uit de na-oorlogse geschiedenis koppelen aan het uiteenrafelen van wat er die avond in Haarlem begin 1945 precies gebeurde. Ofwel: alles hangt met elkaar samen. Enerzijds goed geconstrueerd, en door het dramatische begin een ijzersterk boek. Maar tegelijkertijd ook wat technisch, over-gestructureerd. Enfin, alleszins het herlezen waard!

Fax3

Ik lees dezer weken niet heel veel, het is druk, ik luister veel muziek, en omdat ik in twee dikke, nogal doorwrochte boeken bezig ben; allesbehalve pageturners. Maar wel mooie boeken - ooit komen ze hier voorbij. Tegelijkertijd lig ik zo'n zes weblogs achter. Allesverpletterende. Faxen aan Ger las ik in februari/maart, dus heel scherp voor de geest staan de details van dit boek van Nicolien Mizee niet meer. Wel dat het gewoon een heerlijk vervolg is op het tweede deel (zie hier). Mizee laat haar ik-persoon met dezelfde naam lekker doorkletsen, maar soms is het uiterst hilarisch, deze in faxen gegoten dagboekbrieven. Er staat nog een ongelezen vierde deel Faxen aan Ger-deel in mijn kast - dat ga ik na de twee dikkerds zeker lezen.

Boekenweek 1985

Er staan nog voldoende ongelezen boeken in mijn boekenkast, en heel af en toe lees ik er een om in ieder geval het percentage ongelezen boeken te verlagen. Het boekenweekgeschenk van Remco Campert uit 1985 kreeg ik op 24 maart van dat jaar, en verhuisde ik sindsdien ongelezen vele malen, maar pas nu las ik het, helaas met weinig plezier. Somberman's actie is een saai en sloom verhaal over een werkloze die zijn dagen in ledigheid doorbrengt, een beetje heen en weer wandelt door de stad, naar de kapper gaat en koffie drinkt bij een bejaarde buurvrouw. Zijn eigen vrouw die wel werkt krijgt steeds meer een hekel aan hem. Uiteindelijk wordt Somberman ingeschakeld door een linkse actiegroep om die toegang te verlenen tot het failliete warenhuis waar hij voorheen werkzaam was. Daar willen ze protesteren tegen de werkloosheid, en Somberman begaat daar zijn actie: het in de fik steken van wat rondslingerende paperassen. Dat brandje wordt echter al op dezelfde pagina geblust, en dat was het dan. Tja, Remco Campert werd bij zijn overlijden vorig jaar juli geprezen als een groot literator maar ik heb nog nooit iets bevredigends van hem gelezen Ok, vooruit, zoveel heb ik ook niet van hem gelezen. Maar na dit suffe boekje staat hij bepaald niet hoger op mijn lijst met (verder) te ontdekken auteurs.

Postuum

Alles echt gebeurd van Jeroen Brouwers is een meesterlijk boek dat de lezer meeneemt op een emotionele reis door de herinneringen en ervaringen van de auteur. Het is een verzameling van korte verhalen en persoonlijke anekdotes die samen een prachtig geheel vormen. Wat dit boek zo bijzonder maakt, is de manier waarop Brouwers zijn persoonlijke geschiedenis verweeft met bredere thema's en gebeurtenissen uit de wereldgeschiedenis. Door deze verhalen op deze manier met elkaar te verbinden, weet Brouwers de lezer te raken en te inspireren. Het is ook opvallend hoe eerlijk en openhartig Brouwers schrijft over zijn eigen leven en ervaringen. Hij schuwt de moeilijke onderwerpen niet en beschrijft ze op een zeer realistische manier, zonder te vervallen in overdreven sentimentaliteit of drama. Brouwers' schrijfstijl is ook bewonderenswaardig. Hij heeft een scherp oog voor detail en kan de lezer moeiteloos meenemen in zijn wereld. Zijn proza is soms poëtisch, soms scherp en altijd doordringend. Alles echt gebeurd is een meesterwerk van een van de meest getalenteerde en geprezen auteurs van Nederland. Het is een must-read voor iedereen die op zoek is naar een diepgaand, ontroerend en meeslepend boek dat je nog lang bij zal blijven.

Aldus ChatGPT na het invoeren van de opdracht: een positieve recensie van Alles echt gebeurd van Jeroen Brouwers. Geen letter, spatie of accent aan veranderd. Ik zou zelf zo'n tekst nooit geschreven hebben; het klopt ook niet bepaald. Want de uitspraak 'Door deze verhalen op deze manier met elkaar te verbinden...' is onwaar: het boek werd na de dood van Brouwers (een jaar en twee dagen geleden) samengesteld, verhalen en anekdotes bundelend die moeilijk of niet meer verkrijgbaar zijn, maar als geheel wel een fraaie dwarsdoorsnede van de belangrijkste thema's uit zijn schrijverschap presenteren. Behalve deze beginzin en de volledige laatste marketingzin klopt de rest van de tekst, ook al ontbreekt persoonlijkheid erin totaal. Maar goed, mijn eerste ChatGPT experiment. Voor de rest: Alles echt gebeurd is een postuum verschenen bundel die liefhebbers van Jeroen Brouwers zich niet mogen ontzeggen. Ik moest schateren om de uitspraak, waar hij probeert een ex libris uit een boek te verwijderen, dat dat ex libris was vastgehecht met 'plaksel van hardnekkige kwaliteit'. Het woord plaksel was gebruikelijk toen ik op de lagere school zat; nadien nooit meer gebruikt, gehoord en gelezen. Tot nu dus. Moge nog veel ongepubliceerd werk - ik neem aan ontelbare brieven - van Brouwers gepubliceerd worden.

Date

Tot een jaar geleden had ik nog nooit van de Franse schrijver Édouard Louis gehoord, en nu las ik een vierde boek van hem; zie voor de weblogs van die drie eerdere boeken de auteursindex hiernaast. Geschiedenis van geweld is wederom een autobiografische roman, in Frankrijk verschenen in 2016 en zich afspelend in 2014. Na een bezoek aan vrienden op kerstavond wordt de ik-persoon vlakbij zijn huis in Parijs aangesproken door een andere jongeman die erop aandringt met de ik-persoon mee naar binnen te gaan. Dat gebeurt, ze hebben sex, maar snel daarna verandert de houding van de gast, die de ik-persoon vervolgens verkracht en bijna vermoordt. Uiteindelijk gaat de dader ervandoor. Deze gebeurtenis, de gang naar de soa-poli, de politie en het hulp zoeken bij zijn zus en vrienden wordt niet-chronologisch in flarden verteld, grotendeels door de ik-persoon maar deels ook door zijn zus die door hem wordt afgeluisterd terwijl zij het verhaal aan haar vriend vertelt. Dat brokkelige maakt dat je het boek van 200 pagina's in een vloek en een zucht uitleest. Boeiend, soms ook wel erg neurotisch allemaal. Op het achterplat enkele citaten uit recensies. Ik verbaas me enorm over zo'n uitspraak (in De Morgen): 'Wonderboy Édouard Louis laat de Franse literatuur opnieuw op haar grondvesten daveren.'

Precair

Dit is voor het eerst dat ik overwoog om over twee gelezen boeken geen weblog te schrijven. Het onderwerp in beide boeken is zo gevoelig dat een onbegrepen woord of zin tot ellende kan leiden. Het gebeurde onlangs Pim Lammers, de kindenboekenschrijver, die door mensen die nooit verder komen dan het lezen van twee zinnen achter elkaar met de dood werd bedreigd om iets wat hij niet bedoelde. Omdat ook deze weblog online komt is het lastig een analyse te geven van deze twee boeken zonder valselijk beschuldigd te worden. Want ik las van kinderboekenschrijver Ted van Lieshout twee boeken voor volwassenen waar vriendschap tussen minder- en meerderjarigen centraal staat. Ik las een zeer positieve recensie van het onlangs verschenen Beitelaar en al googlend leerde ik dat Van Lieshout in 2012 al een roman over een min of meer gelijk onderwerp publiceerde: Mijn meneer. Beide romans zijn gebaseerd op eigen ervaringen, en beide boeken vertellen het verhaal vanuit het perspectief van de jongeling. In Mijn meneer is deze 11, in Beitelaar 15 jaar oud. Gaat de vriendschap in Mijn meneer te ver, is er sprake van aanwijsbare strafbare handelingen, in Beitelaar is het de jongeling die meer wil, terwijl de volwassene er niets van wil weten. Van Lieshout voegt aan Mijn meneer een interessant nawoord toe, waarin hij het gebeurde vanuit zijn (volwassen) optiek beschouwt. De kern: ja, het ging te ver, maar ik heb het toen en ook nadien niet als zodanig ervaren. Enfin, dat is de kracht van literatuur: die dwingt tot nadenken, positie bepalen, reflectie. Niet om de huidige communis opinio te veranderen. Maar altijd goed om die opnieuw te bekijken en te bevestigen. Beitelaar is overigens veel meer interessant dan alleen die relatie tussen de jongere en oudere. Het is een prachtige, veelgelaagde roman over verleden en heden, zich afspelend op en rondom een kerkhof.

Geld

De serie privé-domein breidt af en toe uit met delen die je niet aan je voorbij kan laten gaan, ook al heb je van de betreffende schrijver (nog) nooit iets gelezen. Ik wist helemaal niets van de Franse dichter Charles Baudelaire (1821-1867) maar een goede recensie van Mijn hoofd is een zieke vulkaan. Brieven wakkerde mijn interesse aan. Het is een prachtig boek, deze selectie brieven vertaald en bezorgd door Kiki Coumans. Baudelaire's vader overleed toen hij vijf jaar was, zijn moeder hertrouwde en toen hij meerderjarig werd begon hij zijn erfenisdeel er in hoog tempo doorheen te jagen. Ook werd hij niet de nette burgerman met een mooie carrière die zijn moeder, stiefvader en broer graag wilden, maar een in hun ogen spilzieke dandy in Parijs. Al snel werd hij door zijn moeder onder curatele gesteld, waar hij tot zijn vroege dood vreselijk onder geleden heeft. Veel van zijn brieven gaan dan ook over geld en de beperkingen die het tekort daaraan tot gevolg had. Wanneer hij in 1857 Les Fleurs du Mal publiceert is het schandaal geboren en zijn er ineens ook brieven van en aan Flaubert, Hugo, Manet en zelfs Wagner. Een mooie verzameling die je een goed beeld geven van deze eigenzinnige dichter. Ik ben geen gedichtenlezer, maar heb de vertaling van Les Fleurs du Mal wel onlangs gekocht.

Single

Zo'n veertig procent van de huishoudens in Nederland is een eenpersoonshuishouden. Daar zitten relatief veel ouderen en jongeren bij, maar ook bij de middenleeftijden neemt het aantal eenpersoonshuishoudens toe. Ook ik behoor daartoe. Daniel Schreiber schreef een goed ontvangen boek over het alleen zijn: Alleen. Wat betekent het om alleen te zijn. Hoewel hij ruim tien jaar jonger is dan ik, is zijn achtergrond vrij vergelijkbaar met die van mij: enkele relaties achter de rug, inclusief samenwonen, en homoseksueel. Ik meende een boek te gaan lezen dat me interessante inzichten zou bieden in het alleenstaand zijn, maar het stelde me teleur. Schreiber citeert weliswaar een aantal boeiende filosofen en psychologen, maar zijn verhaal ademt grotendeels een negatieve sfeer. Eigenlijk voelt hij zich (te) eenzaam, wil hij diep in zijn hart graag 'aan de man' of beter: een heuse warmbloedige liefdesrelatie, en de coronaperiode met de lockdowns hakte er bij hem flink in. Ikzelf heb dat allemaal niet, en de lockdowns vond ik bij tijd en wijlen zelfs prettig: hoi, ik moet verplicht alleen zijn, laat ik daar nu allerminst moeite mee hebben. Ik verheerlijk niet het alleen-zijn, iedere leefvorm cq. burgerlijke staat heeft zijn voor- en nadelen, maar het boekje van Schreiber is meer een persoonlijke zelfanalyse van een gemis dan een objectieve verhandeling over die voor- en nadelen. 

Chef 1

Het nieuwe (lees)jaar begonnen met het eerste deel van de tweedelige biografie van de tweede chefdirigent van het Concertgebouworkest: Willem Mengelberg (1871-1951). Een biografie 1871-1920 was bij verschijnen in 1999 de eerste objectieve en gedegen biografie van deze grote dirigent, die van 1895 tot in de Tweede Wereldoorlog van het Concertgebouworkest een eersteklas symfonieorkest maakte, grote componisten uitnodigde om hun werk in Amsterdam te dirigeren en in Nederland een steeds populairder publieke figuur werd. In dit eerste deel beschrijft Frits Zwart in gelukkig niet al te uitgebreide hoofdstukken de jeugd, studietijd en eerste verbintenissen als dirigent, waarna al snel de aanstelling in Amsterdam volgt. Daarna reist de ster van Mengelberg snel; allerwegen wordt hij als een groot dirigent beschouwd. Een tweede chefdirigentschap in Frankfurt en uitnodigingen uit Amerika en elders onderstrepen dat. Helaas zijn er uit deze periode geen opnames voorhanden die dat kunnen bewijzen, maar Zwart citeert voldoende bronnen (recensies van concerten, uitspraken van componisten als Mahler en Richard Strauss) die bewijzen dat Mengelberg een dirigent van grote klasse was. Zwart besteedt aparte aandacht aan de nauwe band die Mengelberg met Mahler en Strauss onderhield, en eindigt dit deel met het grote Mahlerfeest in 1920, een onbetwist hoogtepunt in de carrière van Mengelberg, maar daarnaast een voor die tijd unieke en vooruitstrevende artistieke gebeurtenis. Zwart was conservator bij de muziekafdeling van het Haags Gemeentemuseum waar het Mengelbergarchief is ondergebracht. Hij beschikte dus over de belangrijkste bronnen voor deze biografie, en ofschoon hij soms iets te droog/ambtelijk schrijft, is dit een uiterst onderhoudende biografie. Het tweede deel volgt spoedig.

Cirkel

In het nieuwe jaar heb ik inmiddels vijf boeken gelezen, maar er restte nog een tweetal die ik eind december las: twee delen Geheim dagboek van Hans Warren: Geheim dagboek 1987-1990 en Geheim dagboek 1990-1992. Hiermee is op deze weblog een cirkel voltooid: in november 2005 besprak ik hier als een van de eerste posts het deel 1987-1990 (zie hier de weblog) en in september 2006 het deel 1990-1992 (zie hier de weblog). Ik sta nog steeds achter wat ik toen over deze twee delen schreef; ik hoef er ook niet veel aan toe te voegen. De literaire zaken gaan goed, er wordt veel kunst gekeken en gekocht en de relatie met Molegraaf gaat meestal goed, maar vliegt soms volledig uit de bocht. Opvallend detail: aan royalty's komen forse bedragen binnen, maar kennelijk houden Warren en Molegraaf geen deel ervan achter voor de belasting. Iedere aanslag komt als een verrassing, en dan moet er weer bezuinigd worden. Dit jaar hoop ik de resterende delen te lezen!

3-in-1

Als het einde van het jaar nadert moet ik op mijn tellen passen. Omdat ik al ruim dertig jaar het aantal gelezen boeken en gelezen pagina's per jaar bijhoud, moet ik in principe op 31 december een laatste boek uitgelezen hebben, en mag ik pas op 1 januari aan een nieuw boek beginnen. Een dagje smokkelen is OK, maar niet meer dan dat. Enfin, ik zette in december een eindsprint in (hierna nog een weblog met twee laatste boeken), maar eerst in enkele dagen drie boeken die ik cadeau kreeg van dierbare vrienden. De eerste twee las ik in een uur uit, de laatste in de twee dagen erna.

Allereerst een klein boekje (je hebt het in 10 minuten uit - het schrijven van deze alinea erover duurt langer) met het sprookje van de wolf en de geitjes, maar dan in het Amsterdams (Bargoens): De wollef en de seve geitjes. Ik kende die versie al: het stond in mijn verplicht aan te schaffen leerboek Nederlands voor de havo-brugklas. Ik haalde mijn boekenpakket op, en mijn vader bladerde thuis in dat boek voor het vak Nederlands, en daar las hij deze Bargoense versie van dat sprookje; hij schaterde het uit. Het is ook grappig, maar als 12-jarige zie je de humor er niet van in. De wolf heeft zes van de zeven geitjes opgegeten, en uiteindelijk snijdt moeder zijn buik open: De ses geitjes spronge der ontiegelijk rap uit en se riepe in koor: Jottem! Daar benne we weer!

Meteen erna las ik iets geheel anders, cadeau van een vriend uit Culemborg, uit de serie Culemborgse 'voetnoten': De spoorbrug bij Culemborg 1868-2018. Een fraai geschreven en vooral: geïllustreerd boekwerkje in oblongformaat over de bij in oplevering in 1868 langste spoorbrug van Europa: met name over de bouw ervan en over de vervanger uit 1982. Ik heb als treinpassagier over beide bruggen gereden. Ofschoon de Waal bij Zaltbommel breder en woester is, is het uitzicht vanuit de trein als je de brug bij Culemborg overgaat veel mooier, idyllischer, Hollandser. Fijn dat er mensen zijn die zich inzetten om over dit soort erfgoed boekjes te publiceren!

Tenslotte een verrukkelijk dierenverhaal van Piet Bakker, waarschijnlijk ergens uit begin jaren zestig: Pia. Een tragikomisch verhaal over een huiskat op een bovenwoning in Amsterdam die opeens een jonge hond als mede-huisgenoot te verduren krijgt. Met verfijnd taalkundige precisie schetst Bakker het ongenoegen van de kat (de verteller van het verhaal) en ook: de verschillen tussen kat en hond. Midas Dekkers beschreef die verschillen ooit subliem door hun liefhebbers ervan te karakteriseren. Grofweg: hondenliefhebbers houden van voetbal, popmuziek en bier. Kattenliefhebbers van boeken lezen, klassieke muziek en wijn. Piet Bakker schreef een verhaal met vergelijkbare tegenstellingen, in grandioos archaïsch taalgebruik. Het boek bestaat voor ruim eenderde uit tekeningen van Eppo Doeve die de kracht van het verhaal van Piet Bakker prachtig versterken. Een boek waard om op te sporen. 

Moord

Het is alweer een tijd terug dat ik een deel las uit de Russische Bibliotheek van uitgeverij Van Oorschot. Ik heb inmiddels ruim een meter van die boeken gelezen maar er is nog veel te ontdekken. Van Fjodor Dostojevski las ik ooit, nog voordat ik in 2006 deze weblog begon, De gebroeders Karamazov, en daarna nooit meer iets van hem. Nu dan Misdaad en straf, in de moderne vertaling van Hans Boland. Dat moet er meteen bij gezegd, want daar is nogal het nodige over gezegd en geschreven, omdat Boland eigentijdse Nederlandse uitdrukkingen gebruikt die Dostojevski niet zo gekend kan hebben. Maar zonder op die details in te gaan: het boek leest als een trein, het Nederlands is vloeiend zoals weinig Nederlandstalige schrijvers schrijven. En voor de rest: het is een thriller (de eerste ooit, volgens sommigen) waarin treurnis en humor voortdurend stuivertje wisselen. De hoofdpersoon Raskolnikov wordt omringd door een bonte stoet kleurrijke figuren die allen een verhaal te vertellen hebben. Tja, dan kom je vanzelf op ruim 600 pagina's. In de epiloog concentreert Dostojevski zich tot de essentie, en daarin staan alinea's om in te lijsten. Ik weet niet of ik Misdaad en straf een meesterwerk vind, maar het is wel een boek dat je gelezen moet hebben. Ik heb me er drie weken enorm mee vermaakt.

Opnieuw

In augustus herlas ik Bezonken rood van Jeroen Brouwers, een roman die ik rond mijn twintigste las en pas nu opnieuw (zie hier de weblog). Zo zijn er nog veel meer boeken die om herlezing vragen: toentertijd stonden ze in het middelpunt van de (of mijn) belangstelling, golden als het beste van de betreffende schrijver, maar hoe houden ze na 30 jaar stand? Ook: ik las ze toe ik rond de twintig was, soms zelfs eerder, als middelbare scholier, daarna nooit meer. Kon ik toen die boeken überhaupt op waarde schatten? Enfin, ik ga de komende tijd mijn boekenkast opnieuw ontdekken. Na Bezonken rood nu Een vlucht regenwulpen van Maarten 't Hart. Ik las het in 1982 toen ik anderhalve maand bij mijn oom en tante woonde; zij hadden een exemplaar in hun kast staan. Ik heb een uitgave uit De grote lijsters-serie van Wolters Noordhoff uit 1990, maar ik las dat exemplaar nooit, tot nu. En ja, ook deze doorbraak van Maarten 't Hart is alleszins de moeite van het (her)lezen waard. Typisch 't Hart: autobiografisch, heden en verleden vervlechtend, soms wat onbeholpen geschreven maar altijd oprecht uit het hart. En vol prachtige passages die je uit duizenden herkent, ook al heb je ze zelf niet meegemaakt. Ik zag ooit ook de verfilming, en bij vlagen kwamen passages daarvan tijdens het lezen in mijn herinnering, maar het boek is zoals bijna altijd sterker dan de verfilming ervan. Dat Maarten 't Hart nog niet de PC Hooftprijs is toegekend is een grof schandaal; hij is een schrijver die sinds eind jaren zeventig een constante stroom aan verrukkelijke boeken schreef. Ik ga zeker nog meer van zijn eerdere boeken herlezen, maar ook andere oude bekenden komen hier te zijner tijd voorbij. 

Kloten

Ruim anderhalf jaar geleden las ik de roman Wildevrouw van de Vlaming Jeroen Olyslaegers, een historische roman in boeiend-archaïsche taal geschreven (zie hier de weblog). Allerwegen werd zijn eerdere roman Wil hoog aangeschreven; ik las het onlangs. Interessant: eerder dit jaar las ik De draaischijf, de jongste roman van Tom Lanoye, over de bezettingsjaren '40-'44 in Antwerpen (deels ook in Den Haag). Lanoye wilde een krachtige oorlogsroman schrijven waar er in de Vlaamse literatuur in tegenstelling tot de Nederlandse niet veel van zijn. Hoe goed dat boek ook is (zie hier de weblog), al zes jaar eerder verscheen Wil van Jeroen Olyslaegers, waarmee De draaischijf opvallend veel gelijkenissen vertoont (of beter: De draaischijf vertoont veel gelijkenissen met Wil). In beide boeken is een artistiek ik-persoon aan het woord die op late leeftijd terugkijkt naar de oorlogsjaren in Antwerpen. En beiden stellen zich moreel-ambigu op: een beetje meeheulend, en een beetje in het verzet. Wil is sterker dan De draaischijf, minder breedsprakig, kernachtiger en ook meeslepender. Het viel me tijdens het lezen op dat Olyslaegers veel Vlaamse uitdrukkingen met 'kloten' hanteert. Nadat ik het boek gelezen had en op internet wat over het boek opzocht, zag ik een Youtube waarin Olyslaegers de hoofdpersoon eveneens met een Vlaamse uitdrukking typeert: als een tweezak, iemand die niet kon kiezen tussen meeheulen en zich verzetten. Prachtig uitgewerkt in deze roman!

Achtergrond

Vlak voordat en nadat ik in januari 2021 naar Portugal verhuisde las ik enkele boeken om me 'in te lezen', met name Komrij en Woudstra - zie de auteurslijst hiernaast. Een vriendin stuurde me onlangs per post een boek dat ik toen eveneens gekocht en gelezen zou hebben indien ik het had opgespoord. Maar goed, daar zijn vriendinnen voor om je verder te helpen. De suffe titel Portugal! Portugal! Portugal! (verschenen in 2019) biedt een prachtige verzameling essayistische verhalen waarin schrijfster Lieke Noorman een achttal karakteristieke facetten van het Portugese leven en de Portugese geschiedenis uitwerkt. De Fado, het studentenleven in Coimbra, Bacalhau, dictator Salazar, Fátima en nog een paar: onderwerpen die zeker niet alles vertellen over, maar wel een goede basis leggen van wat in Portugal waardevol gevonden wordt. Ik begon najaar 2020 mijn Portugese leven in Coimbra, een week waarin ik op zoek ging naar een huurplek om van daaruit verder te zoeken, en sindsdien is Coimbra - op drie kwartier rijden waar ik nu woon - voor mij een stad die ik in mijn hart gesloten heb; ik kom er zeker eens per maand. Noormans beschrijving van het studentenleven past in het beeld hoe ik de stad ervaar. Noorman maakt zich er niet gemakkelijk vanaf; ieder onderwerp krijgt gemiddeld een kleine 40 pagina's tekst. Ofwel: goede onderzoeksjournalistiek. Een mooi boek dat een vertaling in het Portugees verdient.

Aanslag

Na een paar taaie boeken was ik toe aan een pageturner; zo'n boek waar je als je erin begint te lezen opeens zestig pagina's verder bent. Ik kreeg Fidelio leeft nog van een goede vriendin cadeau en het voldeed precies aan mijn leesbehoefte. De achternaam is natuurlijk goed bekend, maar van Jonathan van het Reve, kleinzoon van Karel, had ik nog niet eerder gehoord. Hij is o.a. tekstschrijver voor Arjen Lubach, en beheerst de vlotte pen. In deze roman, eigenlijk zijn eerste, staat een terroristische aanslag gelijk aan die op de redactie van Charlie Hebdo centraal, maar nu gesitueerd in Amsterdam, en deze keer op de redactie van een populair televisieprogramma. De centrale man van dat tv-programma Fidelio is de enige overlevende, net als de ik-persoon die te laat op het werk verschijnt. Het verhaal concentreert zich vervolgens op de vraag waarom Fidelio de aanslag overleefde, en hoe die persoonlijk wraak wil nemen op een van de twee terroristen die wist te ontkomen. De ik-figuur steekt tegen de flamboyante Fidelio bijzonder flets en soms zelf suf af, maar Van het Reve bouwt de spanning goed op, en zet je als lezer uiteindelijk toch op het verkeerde been. Geen meesterwerk, want er zijn wat losse eindjes, maar dit is gewoon een heerlijk boek waar ik precies aan toe was.

Mysterie

Ik las de afgelopen jaren biografieën van de componisten Schubert (hier), Beethoven (hier) en Bach (hier) en een biografie van Giuseppe Verdi stond stond sindsdien bovenaan mijn verlanglijst. Op internet werd die van Mary Jane Phillips-Matz (in het Engels) als beste bestempeld, dus ik kocht het online via de Slegte in Nederland. De verzendkosten waren zelfs meer dan de prijs van het boek; ik nam de foto hierboven in april j.l. vlak nadat het was bezorgd. Verdi. A biography bleek een taaie pil van bijna 800 pagina's exclusief noten etc. waar ik een half jaar over deed. Philips-Matz verschaft slechts de feiten, verzameld uit brieven, documenten, archieven waar anderen nooit eerder toegang toe hadden. Tja, dan is het een - voor Verdi-kenners - verhelderend boek. Maar je komt helemaal niets te weten over zijn muzikale drijfveren, over de kern van zijn compositorische uniciteit. Na al die 800 lange pagina's snap ik nog steeds niet hoe Verdi tot al die geweldige stukken kwam, van het slavenkoor uit Nabucco (zijn derde opera) tot en met Otello en Falstaff. Ik raak niet uitgeluisterd op Don Carlos, Il Trovatore, MacBeth, La forza del destino, Un ballo in maschera, Ernani, Nabucco, Otello, Simone Boccanegra, Aida, La traviata, Rigoletto en andere... Geen woord in deze biografie hoe Verdi deze meesterwerken componeerde, ze waren er opeens. Wel over hoe hij zich druk maakte over de uitvoeringen, over zijn reizen naar Parijs, Londen, Sint-Petersburg, etc. Verdi's verhouding tot vrouwen, met name Strepponi (met wie hij in het geheim trouwde) en daarna Stolz (beiden ideale Verdi-sopranen, volgens hemzelf) krijgt meer aandacht dan de ontstaansgeschiedenis van welke van zijn opera's ook. Ik ben een enorme liefhebber van Verdi, hoorde twee keer in de Scala van Milaan een Verdi-opera (hier en hier), maar in mijn zoektocht om het mysterie achter die fantastische muziek te weten te komen moet ik verder zoeken. Deze vuistdikke pil van Phillips-Matz leerde me een hoop feiten, maar niets over het mysterie.

Vraag

Een gegeven paard moet je niet in de bek kijken, maar tegelijkertijd probeer ik eerlijkheid hoog in het vaandel te houden. Enfin, ik kreeg Socrates op sneakers. Filosofische gids voor het stellen van goede vragen cadeau, maar dit boek van Elke Wiss las ik met steeds langere tanden uit. Volgens de sticker op het voorplat en ook volgens de copyrightpagina (ik las de 43ste druk - het boek verscheen twee jaar geleden), is dit een heuse bestseller, naar ik begreep een in zakelijke kringen veelgegeven cadeauboek. De 'filosofie' van Wiss is gebaseerd op die van Socrates, waarbij het niet-weten aan de basis staat van oprechte belangstelling in kennis en voor de ander, en van een goed gesprek. Wiss kauwt deze filosofie uit over 250 pagina's, terwijl het allemaal ook in 25 voldoende overtuigend uitgelegd had kunnen worden. Maar ja, dat verkoopt niet, dus Wiss betoont zich in dit boek vooral een meester in het doorouwehoeren, samenvatten en herhalen. Op zich knap natuurlijk om met zo'n opgeblazen boek veel geld bijeen te harken. De quotes van totaal onbekende 'professionals' voorin het boek zijn achteraf beschouwd hilarisch. Hun aanprijzingen doen me twijfelen aan hun gezonde verstand.

Fax2

Eerder dit jaar las ik het eerste deel van de Faxen aan Ger van Nicolien Mizee, zie hier de weblog. Nu het tweede deel (er staan nog twee vervolgdelen op mijn plank met te lezen boeken, terwijl een vijfde deel inmiddels verschenen schijnt te zijn). De porseleinkast. Faxen aan Ger gaat verder waar het vorige deel stopte. Nog steeds verbazingwekkend dat iemand in 2018 een boek publiceert met faxen gedateerd tussen juli 1997 en juli 1998, alleen al de vorm is apart. Verder typisch Mizee (na twee eerdere boeken van haar kan ik het wel zeggen): volledig andersdenkend, soms heel saai of doorzeikend, maar bij tijd en wijle vreselijk grappig en origineel. En juist die pagina's maken het boek essentieel. In dit deel introduceert Mizee haar nichtje Bio van vijf, die een kopie op kleuterleeftijd van haarzelf lijkt. In alles afwijkend, maar recht uit het hart. Het kind heeft een oorverstopping die haar doof maakt. Haar biologisch-dynamische ouders willen niks weten van de medische wetenschap, dus laten het zo. Totdat Mizee (zus van Bio's moeder) het kind meeneemt naar een oorarts. Die verhelpt het probleem meteen. De ouders blijven nog steeds hard tegen het kind praten, wat ze altijd al deden, die dan droogkloterig antwoordt: 'Je hoeft niet zo te schreeuwen.' Het is geen topliteratuur, maar wel uiterst onderhoudend en uniek in de Nederlandse literatuur. Op naar het vervolg!

Vluchten

Eerder dit jaar las ik twee boeken van Édouard Louis, de coming man van de Franse literatuur. Zie hier en hier. Nu zijn meest recente roman Veranderen: methode. Het is nauwelijks een roman te noemen, eerder een autobiografie in vertelvorm. Gingen de twee boeken hiervoor over zijn rauwe kinderjaren en jeugd, in dit boek over wat erna gebeurde: hij verlaat zijn ouders en gaat studeren in Amiens, wat al een enorme stap voor hem is. En daarna de grote sprong voorwaarts naar Parijs. In Amiens heeft hij een hartsvriendin, maar hij laat haar in de steek voor Parijs, hoereert zichzelf en wordt door oudere mannen vooruit geholpen. Zoals de titel al aangeeft is Louis vooral bezig te vluchten voor de ellende van zijn jeugd. Hoe goed en meeslepend hij ook schrijft: Louis weet vooral wat hij niet wil, en niet wat wel. In hoeverre dat een bewust uitgangspunt was om dit boek te schrijven: de toekomst zal het leren. Op zichzelf beschouwd is dit een 'roman' van een twintiger die zijn ellende van zich afschrijft, maar misschien is het wel een essentieel boek in zijn schrijversontwikkeling. Nogmaals: de toekomst zal het leren.

Biograaf

Godfried Bomans stond in zijn jongere jaren in nauw contact met Lodewijk van Deyssel, de oude Tachtiger, eveneens woonachtig te Haarlem. Zie hier een heerlijke anekdote door Bomans over hun schaakpartijen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog legde de late tiener Harry G.M. Prick uit Vaals contact met Van Deyssel, en uit hun briefwisseling volgde een eerste bezoek enzovoort enzovoort. Later benoemde Van Deyssel de jonge Prick tot zijn officiële biograaf. Prick werd conservator bij het Letterkundig Museum in Den Haag, maar zijn levensroeping werd het schrijven van een meer dan vuistdikke tweedelige biografie van Van Deyssel. Ik kocht die twee delen onlangs, alsook wat Deysseliana, waaronder het dunne Herinneringen aan Lodewijk van Deyssel. Het is een onleesbaar langdradig geschreven boekje. Vreemd, want de luttele fragmenten die ik las in die tweedelige biografie zijn uiterst grappig en boeiend. In dit boekje vertelt Prick over hoe het contact met Van Deyssel tot stand kwam. Ooit nodigde mijn leraar Nederlands (zie hier) aan het Bernardinuscollege in Heerlen Harry G.M. Prick uit voor een vertelavond over Van Deyssel. Het was ergens in 1981/1982. Ik kan me die avond nog levendig herinneren, we hingen aan zijn lippen, een gedenkwaardige avond. Meer volgt wanneer ik hier die biografieën of wat Deysseliana bespreek. 

Filosofie

Ik las achter elkaar twee boeken van de Amerikaanse psychiater Irvin D. Yalom, die met zijn romans waarin bekende filosofen centraal staan groot succes heeft. In beide romans twee verhaallijnen, waarvan eentje over de betreffende filosoof, en de ander over het (relatieve) heden en waarin de waarde van de filosoof wordt uitgewerkt. Ik las allereerst Het raadsel Spinoza waarin de Amsterdamse filosoof Baruch de Spinoza (1632-1677) in zijn eigen verhaallijn handelend en sprekend wordt opgevoerd, en dat een aardig beeld geeft van zijn denkwijzen die de Joodse gemeenschap veel te ver gingen en die tot zijn excommunicatie (Cherem) leidden. In de andere verhaallijn staat nazi-ideoloog Alfred Rosenberg centraal, die alles wat Joods was per definitie minderwaardig vond, maar desondanks geïntrigeerd was door Spinoza. Een boeiend boek dat ik in sneltreinvaart uitlas.
Daarna las ik De Schopenhauerkuur waarin Yalom een zakelijk geschreven biografie van de Duitse pessimistische filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860) koppelt aan de beschrijving van een lange serie (psychische) groepssessies waarin een van de deelnemers volledig in de ban is van Schopenhauer. Hoewel ik ook dit boek in een vloek en een zucht uitlas, vond ik dit minder geslaagd: de verslagen van de groepssessies vond ik veel te langdradig, en niet altijd nuttige bouwstenen in het geheel. Yalom heeft nog een andere roman geschreven, rondom Nietzsche, en dat wil ik ook wel lezen; je krijgt in een aantrekkelijke vorm toch een aardig beeld van een bekende filosoof.

Meer evenwicht

Ik besprak in februari vorig jaar het Geheim Dagboek 1981-1982 van Hans Warren dat ik nog in Amsterdam las - dat was dus begin 2021 (zie hier de weblog). Ik woon alweer ruim anderhalf jaar in Portugal en meer dan een jaar in het geweldige huis dat ik hier kocht. Ik lees meer en meer, en achter elkaar de volgende delen van Warrens openhartige dagboek: Geheim Dagboek 1982-1983 en Geheim Dagboek 1984-1987. Het verschil in het omslagontwerp van beide delen is duidelijk genoeg: het deel 1982-1983 verscheen in 2000 toen Warren nog leefde, het deel 1984-1987 verscheen in 2004, drie jaar na zijn dood. Mario Molegraaf kreeg het aan de stok met Mai Spijkers van (toen nog) uitgeverij Bert Bakker - na enkele jaren verzoenden zij zich en werden de laatste delen van het Dagboek weer in de oude vormgeving uitgegeven. Inhoudelijk is er weinig verschil, dat wil zeggen: deze jaren waren wellicht Warrens gelukkigste jaren. Mooie reizen in de voetsporen van Kavafis naar Egypte en Griekenland, bezoeken aan en van dierbare vrienden (met name Gerrit Komrij en Charles Hofman), kunstaankopen, rijke diners, museumbezoeken en zo meer. Wel al de eerste haarscheuren in de relatie met Mario Molegraaf - het leeftijdverschil en -perspectief begon zich aarzelend te manifesteren. Ik schreef het al eerder: een kritische editie van de handgeschreven manuscripten en de uiteindelijke uitgaven in boekvorm zou zeer welkom zijn. Wat veranderden Warren en (zeker ook) Molegraaf aan wat Warren oorspronkelijk aan zijn tafeltje in het cahier schreef...? Ik heb er geen bewijzen voor, maar af en toe bekruipt me het gevoel dat de angels uit de teksten zijn gehaald. Desondanks: het herlezen van het Geheim Dagboek van Hans Warren is een heerlijke bezigheid; nog slechts een deel of zeven te gaan.

Kamp

Het wordt tijd om een aantal boeken te herlezen die ik rond mijn twintigste las. Het overlijden van Jeroen Brouwers bracht me ertoe om Bezonken rood te herlezen. Dat bleek toen het in 1981 verscheen een uiterst goed verkopende roman te zijn, voor Jeroen Brouwers zijn eerste echte succes. Ik kocht het in 1984 en moet het toen ook gelezen hebben; ik kan me niet herinneren wat ik er toen van vond. Ik herlas het nu in een dag. Het is een uiterst krachtige compositie, waarin het overlijden van zijn moeder aanleiding vormt voor een verhaal over het toen en nu, en waarin Brouwers alles met elkaar laat samenhangen. Indringend zijn de beschrijvingen van het leven in het beruchte jappenkamp Tjideng, waarin hij met zijn moeder, grootmoeder en zus vanaf 1942 tot aan de bevrijding in augustus 1945 geïnterneerd zat. Brouwers schreef de laatste jaren louter meesterlijke romans, maar deze relatieve vroege (het was zijn vierde roman) behoort zonder twijfel tot zijn beste boeken.

Theater

Nu Jeroen Brouwers onlangs overleed, acht ik Tom Lanoye de beste Nederlandstalige schrijver met een rijk oeuvre - wie anders? Hij is uiterst veelzijdig, en ofschoon ik zeker niet alles van hem heb gelezen overtuigt hij al lange tijd. Dit voorjaar verscheen zijn nieuwe roman, het lijvige De draaischijf. In interviews benoemt hij dit boek tot zijn belangrijkste roman tot nu toe, waarin hij naar eigen zeggen een flinke stap wilde zetten in het schrijven over de Duitse bezetting van Vlaanderen (met name: Antwerpen). In Nederland voldoende literatuur daarover, in Vlaanderen het tegenovergestelde. Het is een rijke, boeiende roman waarin Alex Desmedt vanuit zijn graf terugkijkt op zijn carrière als de toneelpaus van Antwerpen, voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Hij heeft een Nederlandse vriendin, joods, die op miraculeuze wijze de bezetting doorkomt, en een broer, dirigent, en sterk collaborerend. Desmedt vertelt een bont en van arrogantie volgezogen verhaal over zijn theatersuccessen, de relatie met zijn vriendin en zijn broer en over hoe hij zich door alle tegenslagen worstelt. Tegelijkertijd krijg je als lezer colleges over de Vlaamse literatuur en over het ensceneren van toneelstukken. Lanoyes opzet om een krachtige roman te schrijven over de oorlogstijd in Vlaanderen/Antwerpen vind ik niet voldoende geslaagd. Daarvoor krijgt het theateraspect teveel nadruk en krijgen de overleving van zijn joodse vriendin en de relatie met zijn collaborerende broer teveel een bijrol, terwijl die ieder apart een roman rechtvaardigen. Ook het  bombardement op Mortsel Oude God krijgt alle aandacht, maar Neske Beks beschreef het al eerder veel indringender (zie hier). De inspiratie van Lanoye spat van de pagina's, en dat maakt dit boek alleszins leesbaar, maar naar mijn idee wilde hij teveel ineen. 

Trás-os-Montes

Gerrit Komrij verhuisde in 1984 van Amsterdam naar Portugal, en huurde daar een groot landhuis in Alvites, een dorpje in de afgelegen noordoostelijke regio van Portugal Trás-os-Montes. Dat bleek geen succes; Komrij en zijn man Charles Hofman werden er uiteindelijk weggepest en ze vluchtten na vier jaar halsoverkop naar een andere streek. Uit de na Komrij's dood samengestelde bundel Brieven uit Alvites krijg je een aardig beeld van die vier jaar (zie hier de weblog). Vanwege 'Portugal' las ik de afgelopen twee jaar meerdere boeken van Komrij (zie de auteursindex - link rechts hiernaast), maar nog niet de roman waarvan ik dacht dat het zijn meest bekende en beste was: Over de bergen. Toen ik het boek uit had las ik op internet wat recensies, en die waren nagenoeg allemaal zeer negatief. Het zij zo, ik heb erg genoten van dit boek. Een begin-veertiger verruilt het stadse bestaan in Lissabon voor een geïsoleerd leven in een landhuis dat aan hem en zijn broers en zusters door een overleden tante is nagelaten. Een stichting geleid door de dorpspastoor mag nog een aantal jaren 'vruchtgebruiken' van wat het landgoed opbrengt, maar de hoofdpersoon kan er wel al gaan wonen. Aanvankelijk wordt hij warm onthaald. Maar zodra hij zich in het testament van tante gaat verdiepen en ziet hoe daarmee de hand wordt gelicht, slaat de stemming om. Een geweigerd huwelijksaanzoek doet de rest. Dit boeiende proces wordt door Komrij uiterst subtiel en gedetailleerd beschreven. In de eerste helft van het boek is er eigenlijk niets aan de hand, maar de ragfijne beschrijvingen van het huis, de schilderijen, het meubilair, de omgeving en de omgang met (notabele) dorpsbewoners leggen een prachtige basis voor het drama dat zich daarna ontvouwt. Proust of Couperus zouden misschien een nóg fijner en noodlottiger verhaal geschreven hebben, maar ik heb Over de bergen (in het Portugees: trás-os-montes) met groot genoegen gelezen.

Rauw

In het voorjaar las ik Ze hebben mijn vader vermoord van de jonge Franse schrijver Édouard Louis (zie hier de weblog) en zoals aangekondigd las ik nu zijn debuutroman Weg met Eddy Bellegueule. Louis beschrijft eenzelfde rauw-realistische jeugd. Hij is anders dan alle anderen, en in zijn noord-Frans arbeidersmilieu wordt hij algauw de pispaal van iedereen. Afgelopen weekend misdroegen Nederlanders zich op overeenkomstige wijze tijdens de Formule-1 wedstrijd in Oostenrijk als iedereen in Louis' omgeving. En er is weinig verbeelding voor nodig om die aan de sfeer tijdens de boerenprotesten te koppelen: extreem mannelijk-hetero-nationalistisch, eerst doen dan denken (voor zover er voldoende hersencellen aanwezig zijn), onderbuik, eendimensionaal. De wereld in dit boek bestaat nog steeds. Louis is de outsider, en dan heb je het erg zwaar. Als jongeling is wegwezen is de enige remedie, wat hij uiteindelijk op de allerlaatste pagina's ook doet. Een actueel boek.

Boekenweek 2022

Boekenweekgeschenken zijn zelden goed. Hooguit zes en een halfje, meer niet. Ik denk dat het precies tien jaar geleden is dat het boekenweekgeschenk echt goed was (Heldere hemel van Tom Lanoye, zie hier de weblog). Maar nu dan eindelijk weer eens een prima boek: Monterosso mon amour. Een novelle van Ilja Leonard Pfeijffer. Veel reguliere boekenweekgeschenklezers haken waarschijnlijk in de eerste tien pagina's al af. Pfeijffer weeft daar een duister web waar zelfs ik moeite mee had. Maar dat begin heeft een functie, en daarna ontrolt een prachtig meerlaags verhaal dat tot op het eind stand houdt. De ontknoping in het vliegtuig terug naar Nederland is werkelijk een vondst, die uiteindelijk het hele verhaal draagt. Ja, een truc wellicht, maar wel eentje die ik nog niet eerder tegenkwam. Gewoon erg goed gedaan. Die Pfeijffer verrast enorm. Ik kijk al uit naar zijn volgende boek.