Moeder

Ruim een jaar geleden las ik na lange tijd twee boeken van Adriaan van Dis (zie hier de weblog) en die nodigden uit meer van hem te lezen, boeken die ik al die jaren had overgeslagen. Ik begon afgelopen september in Ik kom terug, maar er bleek een katern in die uitgave te ontbreken: pagina 128 sprong opeens naar pagina 161. Via de boekhandel en een vriend die op bezoek kwam kreeg ik maanden later een goed exemplaar; ik las het nu helemaal opnieuw. Ik vind het het beste wat ik van Van Dis gelezen heb. Centraal staat zijn moeder van in de negentig die de ik-figuur (Adriaan van Dis) opdraagt een euthanasie-medicijn te regelen. Hijzelf wil alle herinneringen uit haar halen zolang als het kan. Resultaat is een geweldig spel van tegen- en meewerken, moeder en zoon die elkaar liefhebben en haten, niet zonder elkaar kunnen maar elkaar ook liever kwijt zijn dan rijk. Van Dis schrijft het allemaal bijzonder rauw op, thematiek uit eerdere boeken verbindend en verdiepend. Prachtig!

Broers

Als je op Tiktok wat booktoks volgt, dan komt de nieuwste roman van de Ierse schrijfster Sally Rooney steevast voorbij. Vooral bij jongere tiktokkers! Intermezzo, haar vierde roman, kreeg in de NRC een lovende recensie, terwijl ik daarvoor nog niet eerder van Rooney had gehoord. Ik kocht het boek bij mijn laatste bezoek aan Nederland en las het in een paar dagen uit. Het is uitermate intrigerend, door de thematiek en door de (grammaticale) stijl. Het verhaal gaat over twee broers, de een begin dertig, de ander tien jaar jonger, en beide totaal verschillend. De oudste, Peter, is goodlooking, advocaat. De jongste, Ivan, is in zichzelf gekeerd, nerd, schaker. Peter had en heeft relaties, Ivan krijgt er een, en die relaties hebben invloed op hun onderlinge relatie. Rooney ontleedt het krijgen en onderhouden van een relatie tot op het bot, en voegt er met de broer-broer-relatie nog een dimensie aan toe. Dialogen, gedachten, perspectieven: alles loopt door de afwezigheid van interpunctie door elkaar heen en dat maakt het geheel bijzonder krachtig. Een eigentijdse, aparte roman, zeer lezenswaardig.

Tweedeling

Na Onze avonden van Alan Hollinghurst (hier) een volgende Engelse roman die in de NRC een lovende recensie kreeg, dus vooruit. Caledonian Road van Andrew O'Hagan is een bijna 600 pagina's dikke post-Brexitroman die leest als een thriller, en die verschillende lagen van de Britse samenleving verenigt. Hoofdpersoon is de kunsthistoricus Campbell Flynn die via zijn vrouw lijnen heeft met adellijke families (er is zelfs een lijn met de koningin), maar tegelijkertijd door een van zijn studenten wordt gesaboteerd; die student heeft vrienden in de drugswereld. Er zijn meerdere verhaallijnen die toch met elkaar verweven zijn. Veelal tragisch, er vallen doden, maar dikwijls ook uiterst hilarisch. Prachtig zijn de dialogen in de hoogste kringen: iedereen praat op verheven toon langs elkaar heen. Het diner in het sterrenrestaurant in Rejkjavik: de ironie spat van de bladzijde. En: criminaliteit is van alle rangen en standen. Een ultiem meesterwerk wil ik het boek niet noemen maar zulke boeken lees ik met eindeloos genoegen. 

Memoires

Van de Engelse schrijver Alan Hollinghurst las ik eerder drie romans, waarvan ik twee in deze weblog besprak (hier en hier). Hollinghurst neemt de tijd voor een nieuwe roman; dat tekent de goede schrijver. Dit keer nam hij zeven jaar voor Onze Avonden dat in het afgelopen najaar verscheen. In deze vijfhonderd pagina's weelderige roman vertelt Dave Win zijn levensverhaal. Van rijke mensen krijgt hij een beurs om aan een goede school te studeren, en hij ontwikkelt zich tot een bekende toneelspeler en tv-acteur. Hollinghurst strooit met titels van Engelse toneelstukken; alleen verstokte Engelse toneelliefhebbers zullen dat begrijpen. Dave werd verwekt in Birma waar zijn Engelse moeder iets kort met een Birmees had; als halfbloed en homoseksueel beleeft Dave ondanks zijn bekendheid de nodige racistische momenten. Net als in zijn eerdere romans schreef Hollinghurst een zeer lezenswaardig verhaal dat je moeilijk weglegt. Ik las het boek in een dag of vier. Er gebeurt van alles, er zijn meerdere lagen en het is daardoor geenszins eendimensionaal. Maar ik vind dat Hollinghurst er ook iets te veel in wilde stoppen: er zijn de nodige open eindjes. Met name de relatie met de zoon van die rijke ouders Giles, en toch ook zijn eigen coming out. Beide elementen hadden nog zo'n honderd pagina's meer verdiend. Desondanks een heerlijk boek met wat tekortkomingen dat ik niet had willen missen.

Betje

Het lezen van goede biografieën is verrukkelijk; ik denk er wel eens aan een heel jaar lang alleen maar biografieën te lezen. Die gaan veelal ook over de tijd waarin het onderwerp van de biografie leefde, dus het zijn beschrijvingen van een leven en de tijd(geest) ineen. Ik las de afgelopen jaren biografieën van onder andere Willem Mengelberg (hier en hier), Beethoven (hier), Schubert (hier), Lodewijk van Deyssel (het eerste deel hier - deel twee volgt nog), Jan Wolkers (hier) en Jacob van Lennep (hier). Deze laatste werd geschreven door Marita Mathijsen, en sindsdien wijdde ze - ver in de zeventig - ruim twee jaar aan een volgende biografie. Een vrije geest. Het uitzonderlijke leven van Betje Wolff is net als de Van Lennep-biografie een feest om te lezen. Betje Wolff, geboren Bekker (1738-1804) trouwde vroeg in de twintig met de veel oudere dominee Wolff, die haar vanuit Vlissingen meenam naar de klei/modder van de Beemster. Na zijn overlijden leerde ze Aagje Deken kennen en samen leefden ze nog zo'n veertig jaar samen. Betje overleed als eerste aan kanker, Aagje tien dagen later aan een gebroken hart. Het koppel is bekend door de (verrukkelijke) brievenroman Sara Burgerhart, maar ze schreven samen nog vele duizenden pagina's meer, vooral Betje. Na de dood van dominee Wolff gingen Wolff en Deken samenwonen in De Rijp, daarna Beverwijk en vervolgens trokken ze in 1788 naar het Franse Trévoux, ergens in de zuidelijke Bourgogne, waar ze de Franse revolutie ondergingen (en overleefden) en in 1797 weer naar Holland terugkeerden. Mathijsen brengt Betje Wolff tot leven als een eigenzinnige, vooruitstrevende vrouw die zich volledig op eigen kracht een prominente plaats in de laat-achttiende eeuwse Nederlandse letterkunde bezorgde. Het was een suffe tijd in Nederland, historisch gezien, maar Mathijsen maakt duidelijk dat toen de kiem werd gelegd voor grote veranderingen, en dat Betje Wolff daar een aandeel in had. Marita Mathijsen is emeritus-hoogleraar Nederlandse Literatuur en wat had ik graag college van haar gehad. Ze schrijft geweldig: zo wil je biografieën lezen. Ze maakt duidelijk scheiding tussen feiten en interpretatie, zoals het een wetenschapper betaamt, zonder dat het de leesbaarheid negatief beïnvloedt. Hoe simpel dit ook lijkt: het is een grootse prestatie! Mathijsen is inmiddels tachtig, en ik hoop dat ze nog zoveel jaren van gezond leven en werkkracht heeft dat ze nog meer mooie boeken kan schrijven. 

Weelde

Het laatste boek van 2024: Geheim dagboek 1996-1998 van Hans Warren. Afgelopen augustus las ik het voorgaande deel (zie hier) en dit 20ste deel las ik voor de eerste keer in 2008 en toen had ik deze weblog ook al, zie hier. Ik heb aan die eerste beschrijving en die van het vorige deel weinig toe te voegen. Wel: Warren wordt 75 en krijgt een overzichtstentoonstelling in Middelburg, en zijn gezondheid gaat achteruit. Daar is hij zelf debet aan: hij laat lichamelijke problemen op zijn beloop om maar niet naar de dokter, tandarts etc. te hoeven. Hierna nog twee delen, die komen in 2025 zeker voorbij, en dan heb ik de hele serie voor de tweede keer gelezen.

17 keer

Twee jaar geleden las ik een vuistdikke biografie van Giuseppe Verdi (hier de weblog), een van de componisten van wiens muziek ik geen genoeg kan krijgen. Ik hoorde zijn opera's Simone Boccanegra (weblog hier), Un ballo in maschera (hier) en vorige maand La forza del destino (hier) in de Scala van Milaan, en vele andere in Amsterdam, Verona en Lissabon. Die biografie gaf de feiten, maar niet de sleutel tot het mysterie van deze componist: hoe is het mogelijk dat iemand zulke vloeiende, aangrijpende en briljante muziek kan schrijven? Ik kreeg na die weblog over de biografie een aanbeveling de driedelige beschrijving door Julian Budden van alle Verdi-opera's te lezen. Ik kocht een jaar geleden het eerste deel van die drie. In The Operas of Verdi. Volume 1 - From Oberto to Rigoletto krijgen alle eerste 17 opera's van Verdi een uitgebreide analyse. Hier komen ze, achtereenvolgens: Oberto, Un Giorno di Regno, Nabucco, I Lombardi, Ernani, I Due Foscari, Giovanna d'Arco, Alzira, Attila, Macbeth, I Masnadieri, Jérusalem, Il Corsaro, La Battaglia di Legnano, Luisa Miller, Stiffelio, Rigoletto. En ik heb ze allemaal beluisterd dit jaar. Ik kocht ooit een cd-box met alle opera's van Verdi, vandaar. Ik las 's middags eerst die analyse, en 's avonds luisterde ik de cd-opname. Dat was soms verrassend, maar vaak ook teleurstellend. Nabucco, Ernani, Macbeth en Rigoletto zijn grandioze opera's, maar daaromheen componeerde Verdi ook veel moetjes en net niet geslaagde stukken. Enfin, het was soms hard werken, maar wat een productie: Verdi componeerde deze 17 opera's tussen 1839 en 1851, in 12 jaar dus... Hierna de volgende twee delen, met op een enkeling na alleen maar meesterwerken. En daarna misschien weer gewoon opnieuw bij het begin. 

Correspondentie

In 2021 en 2022 herlas ik de twee delen Kroniek van een karakter, de grandioze brievenboeken van Jeroen Brouwers met een selectie brieven uit de periode 1976-1986. Zie hier en hier de weblogs. In de laatste weblog schreef ik dat er nog veel meer brieven van Jeroen Brouwers moesten zijn, en nu verscheen dan eindelijk, ruim twee jaar na de dood van Brouwers, een eerste bundel. Briefwisseling 1968-1986 is een royale uitgave met de volledige overgeleverde briefwisseling tussen Jeroen Brouwers en Geert van Oorschot, de markante uitgever die in 1987 overleed. Van Van Oorschot waren ook al enkele briefwisselingen verschenen, onder andere met Reve (hier de weblog), Vasalis (hier) en Hermans (ik las dat boek voordat ik aan deze leeslog begon). Deze drie laatsten publiceerden allen bij Van Oorschot; Reve en Hermans kregen op een gegeven moment ruzie met de uitgever en verhuisden naar andere uitgeverijen. Het bijzondere aan de briefwisseling tussen Brouwers en Van Oorschot is dat Brouwers nooit bij Geert van Oorschot publiceerde. Ze leerden elkaar kennen bij een literaire bijeenkomst in de Amsterdamse Bijenkorf, waarna een levendige correspondentie ontstond die vooral in de late jaren zestig en begin zeventiger jaren heel frequent was. Het is een geweldige verzameling brieven waarin Brouwers en Van Oorschot weinig voor elkaar onderdoen, en zich ook naar elkaar niet inhouden. Verder veel uitwisseling van meningen over het literaire wereldje en over Brouwers' bijdragen aan Tirade, het literaire tijdschrift dat Van Oorschot uitgaf. Maar bovenal schreven beiden hun brieven in een grandioze stijl. Moge er nog meer bundels met brieven van Jeroen Brouwers volgen!
Daags na het uitlezen van deze briefwisseling las ik het dunne boekje Het tuurtouw. Ter herinnering aan Geert van Oorschot, dat Brouwers in 1989, dus twee jaar na de dood van Van Oorschot publiceerde. Ik kocht het pas in 1995 maar kon in mijn leesschrift niet terugvinden dat ik het toen ook gelezen heb. Het is een typisch Brouwers-geschrift waarin hij open en eerlijk zijn relatie met Van Oorschot beschrijft. Ook een aantal citaten uit brieven, die ik pas daarvoor ook al gelezen had. 

Stad- en landleven

Ruim tien jaar geleden las ik kort na elkaar de eerste twee delen van de verzamelde werken van Ivan Boenin (zie hier en hier de weblogs). Nu dan eindelijk zijn Verzamelde werken deel 3 uit de Russische bibliotheek van uitgeverij Van Oorschot. De helft van dit zeshonderd pagina's dikke deel wordt ingenomen door de roman Het leven van Arsenjev, de andere helft door de laatste verhalen die Boenin tussen 1939 en 1952 schreef. De roman is autobiografisch en verhaalt over hoe de ik-figuur zich losweekt van zijn ouderlijk huis in de verre provincie en probeert om in steden zijn weg te vinden. Er wordt in dit laat-tsaristische tijdperk veel gereisd met treinen en op paarden, en Boenins beschrijvingen van de natuur en de weerslag daarvan op het gemoed van de ik-figuur zijn werkelijk prachtig. Waar bij andere schrijvers zulke beschrijvingen een tragische of onheilspellende ondertoon hebben, zijn die bij Boenin gewoon wat ze zijn, en laat hij het aan de lezer over welke betekenis deze eraan geeft. De tweede helft van het boek met de verhalen zijn minder indrukwekkend, maar goed: sommige zeer lezenswaardig en bepaald tragisch. Boenin lezen is fijn-lezen.

Kronkels

De tijd vliegt. In mijn herinnering was het korter geleden dat ik voor het laatst een deeltje uit mijn 24-delige volledige verzameling Kronkels van Simon Carmiggelt las, maar het is alweer ruim vier jaar geleden. Zie hier. In die weblog links naar eerdere gelezen boeken van Carmiggelt. Ik las dit laatste deel op weg naar en in Sri Lanka, eind 2019, begin 2020. Daar besloot ik definitief om in Portugal te gaan wonen, wat een jaar later gebeurde. Dit terzijde. Morgen zien we wel weer & Je blijft lachen biedt tegen de tachtig Kronkels die Carmiggelt in 1967 en 1968 voor Het Parool schreef. Toen ik vlak voordat ik aan deze weblog begon het boek opensloeg en zomaar een halve pagina las, moest ik weer enorm schateren. Wat kon Carmiggelt toch vreselijk grappig schrijven. Maar soms spat ook de weemoedigheid van de pagina's, wanneer hij verhaalt over treurige cafébezoekers en andere figuren voor wie het leven te vermoeiend is. Maar bovenal: wat was hij een groot stilist. Nog veel ongelezen delen uit die verzameling om zomaar een greep uit te doen!

Chef 2

Begin vorig jaar las ik het eerste deel van de tweedelige biografie van Willem Mengelberg, de tweede chefdirigent van het Concertgebouworkest, zie hier de weblog. Anderhalf jaar later het tweede deel. Willem Mengelberg. Een biografie 1920-1951 beschrijft de carrière van Mengelberg op zijn hoogtepunt, maar zeker ook de diepe val die hij daarna maakte. Het eerste deel eindigt met het Mahlerfeest in 1920, dat Mengelberg en het Concertgebouworkest op de kaart zette als de combinatie voor de beste uitvoeringen van de symfonieën van deze in 1911 overleden componist. In de jaren daarna verlegde Mengelberg zijn werkterrein deels naar de Verenigde Staten. Hij werd er chef van het National Symphony Orchestra in New York dat al vrij snel fuseerde met de Philharmonic Society, in het New York Philharmonic Orchestra. Mengelberg was misschien wel de beste orkestpedagoog ooit: hij wist eerst het National Symphony Orchestra en daarna het fusieorkest New York Philharmonic te trainen, professionaliseren en tot kwaliteitsorkesten te maken. Iets wat hij eerder al vanaf 1895 met het Concertgebouworkest had gedaan. Toscanini nam al snel het stokje bij de New York Philharmonic over en werkte Mengelberg er definitief uit, waarna Mengelberg zich weer vaker in Amsterdam liet zien. En ja, toen kwamen in 1940 de Duitsers en vergaloppeerde Mengelberg zich volledig. In juli 1940, twee maanden na de Duitse inval in Nederland, dirigeerde Mengelberg de Berliner Philharmoniker in Berlijn, en gaf er een interview aan de uitgesproken nazi-krant Völkischer Beobachter die er niet om loog. Het kwam daarna niet meer goed. Mengelberg laatste concert was in Parijs, vlak na D-day: een concert voor Duitse soldaten die de dag erna richting Normandië werden gestuurd. Frits Zwart schreef ook met dit tweede deel een gedegen biografie van een groot orkestleider, die daarnaast vaak ziek in zijn Zwitserse chalet zat en die door onhandige beleggingen nauwelijks financieel van zijn sterstatus kon profiteren. Zwart laat geen detail onvermeld; dat maakt de biografie soms ook wat doorwrocht. Het proces over Mengelbergs houding tijdens de oorlog wordt van dag tot dag beschreven. De bijlagen bieden veel nuttige informatie, onder andere alle uitvoeringen van werken van Mahler. Opvallend is dat Mengelberg sinds het Mahlerfeest ieder jaar wel Mahler uitvoerde - hij wist zelfs tijdens het eerste jaar van de bezetting (in oktober 1940) nog twee keer Mahlers Eerste symfonie op het programma te zetten. Meer opvallend: hoe vaak hij ook Mahler dirigeerde, de Zesde symfonie dirigeerde hij volgens deze bijlages in de beide biografie-delen slechts twee keer. De reden daarvoor laat Zwart onvermeld. Ten slotte: op de website www.willemmengelberg.nl zijn al zijn opnames te beluisteren, waaronder twee opnames (in New York en in Amsterdam) van zijn échte lijfstuk: Ein Heldenleben van Richard Strauss. Of misschien was het dan toch de Matthäus Passion van Bach, die hij jaarlijks uitvoerde en daarmee de grondlegger van de Nederlandse Bach-passietraditie werd?

Ledigheid

Een tijdje geleden raadde me iemand hier in Portugal de romans van de negentiende-eeuwse Portugese schrijver José Maria Eça de Queiroz (1845-1900) aan, en dan als eerste De Maia's. Episodes uit het romantische leven. (Os Maias in het Portugees). Er bleek een Nederlandse vertaling van te zijn, een heel goede zelfs, en toen ik dat boek net in huis had schreef Michel Krielaars in NRC Handelsblad toevallig een uitnodigende column over dit boek. Alle reden om het niet langer te laten wachten. Het is een dikke pil van ruim 650 pagina's dat ik in minder dan twee weken las. De Maia's is een roman over de gegoede milieus in de grote negentiende-eeuwse traditie van Flaubert en de russen. Centraal staat Carlos da Maia, die een veelbelovende medicus in de dop is, maar in Lissabon zijn tijd vooral verdoet met soirees, gedoe met vrienden en met de liefde. Uiteindelijk wordt hij verliefd op Maria Eduarda en alles lijkt voorbestemd tot een mooi huwelijk, totdat de ontknoping alles in een ander daglicht stelt. In het nawoord bij deze roman wordt deze ontknoping onthuld, dus lees dat nawoord dan ook pas zoals het is bedoeld. Met deze roman zet Eça de Queiroz de Portugese aristocratie flink te kijk, wat hem lange tijd niet in dank is afgenomen. In Portugal geldt deze roman als een van de hoogtepunten uit de vaderlandse literatuur, en dat lijkt me volledig terecht. Een grandioze roman waarin je als vanzelf wordt meegesleept door de gebeurtenissen, de dialogen en de colour locale.

Neutraal

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Portugal weliswaar officieel neutraal, maar het werkte op enkele fronten nauw samen met zowel de Duitsers als met de geallieerden (met name Engeland). In Lisbon. War in the shadows of the city of light, 1939-1945 beschrijft Neill Lochery vooral de bedachtzame politiek van de Portugese dictator Salazar. Die was sinds 1932 aan de macht en voerde zijn bewind als een manager die alles naar zich toe trok. Hij was op een gegeven moment zowel president als minister van defensie en van binnenlandse zaken. Zijn dagprogramma was als een kantoorklerk die niets anders wilde dan werken. Salazars grootste angst was dat het Spanje van Franco, dat weliswaar aan de kant van Hitler en Mussolini stond maar niet aan de oorlog deelnam, uit bezigheidstherapie (en oude idealen) Portugal zou binnenvallen. Portugal had een zwak leger, dus Spanje zou Portugal binnen enkele dagen veroverd kunnen hebben. Salazar leverde aan Duitsland het metaal wolfraam, dat ruimschoots in de Portugese grond zat en dat Duitsland hard nodig had voor de eigen wapenproductie. Er waren zelfs hele dorpen waar de inwoners hun landbouwwerkzaamheden terzijde schoven en massaal wolfraam gingen delven. Die eenvoudige boeren werden betaald in de Portugese munt escudo, waar ze eigenlijks niks mee konden, behalve er sigaretten van draaien... Ook vond nazi-Duitsland aan het einde van de oorlog in Portugal een veilige thuishaven voor de (roof)goudvoorraad - het schijnt dat er in de kluizen van de Portugese centrale bank nog een aantal goudstaven met hakenkruizen liggen. Anderzijds kon Salazar geen nee zeggen tegen het verzoek van Engeland: Churchill deed een beroep op het (nog steeds geldende) oudste verdrag ter wereld, uit 1373 tussen Engeland en Portugal, waarin wederzijdse hulp was vastgelegd. Churchill (en met hem de Amerikanen) wilde de Azoren gebruiken als veilige pleisterplaats voor Amerikaans oorlogsmaterieel op weg naar Europa. Enfin, boeiende zaken. En ondertussen wemelde het in Lissabon van de Duitse en geallieerde spionnen, joden die uit bezet gebied hadden weten te ontkomen en verder wilden reizen, en journalisten die in de café's, hotels en casino's zich tussen al die spionnen begaven. Daaronder ook Ian Fleming, die hier inspiratie voor zijn James Bond-verhalen ontwikkelde.

Fax5

Eerder dit jaar las ik het vierde deel van de Faxen aan Ger van Nicolien Mizee (zie hier de weblog), en nu deel 5: Een licht bewoond eiland. Wederom een verrukkelijk boek vol geneuzel, Mizee geeft het gewone dagelijkse leven en al zijn beslommeringen bijzonder aanstekelijk weer. Pas in het volgende zesde deel verschijnt haar debuutroman, in dit vijfde deel wel al veel over de voorbereidingen daarop. Maar zoals gezegd vooral dagelijks leven. Haar ouders blijven een bron van gedoe (en heerlijke beschrijvingen daarover), en reisjes naar Londen en Frankrijk zijn ook zeer grappig. Mizee herinnert zich dat ze eens met een andere bezoekster in het vakantielogement samen de afwas deed, en zij adviseerde die ander (die de vaat afdroogde) om niet steeds het bord te pakken dat zij net had afgewassen, maar juist eentje die al eerder in het afdruiprek was gezet - dan zou de theedoek niet zo snel te nat worden. Waarop die ander zegt: Ik moet natuurlijk helemaal niks. Het leukst is haar nichtje Bio van een jaar of zeven. Die is nog meer eigenzinnig en wereldvreemd dan Mizee. Laatst moest ze in haar schoolschrift woorden met een 'ei' opschrijven. 'Gezeik' schreef ze. Deel zes is ook al uit, en die komt spoedig uit Nederland deze kant op.

Zeeslag

Vier jaar na Grand Hotel Europa, bepaald geen tussendoortje in zijn oeuvre (hier de weblog), kwam Ilja Leonard Pfeijffer met een nóg ambitieuzere roman waaraan een enorme bronnenstudie aan vooraf is gegaan die meer tijd in beslag moet hebben genomen dan het schrijven van dit bijna 800 pagina's lange verhaal (exclusief bijna 200 pagina's nawerk). Alkibiades is een historische roman van de zuiverste soort: historisch omdat Alkibiades daadwerkelijk heeft geleefd en waarover heel veel bronnen van tijdgenoten bestaan, en een roman omdat Pfeijffer er ook fictie aan heeft toegevoegd. Per hoofdstuk wordt alles nauwkeurig verantwoord; het boek heeft daardoor tegelijkertijd een wetenschappelijk karakter. Maar bovenal is het een verhaal dat niet alleen leest als een trein, maar ook een boodschap voor het heden in zich draagt. Alkibiades leefde van ongeveer 450 tot 404 voor Christus en was een Athener in hart en nieren. Een mooie jongen, liefje van de filosoof Sokrates, en uiteindelijk belangrijk politicus, strateeg en veldheer. Tijdens zijn leven woedde de grote Peloponnesische oorlog tussen Athene en Sparta (431-404 v.Chr.) die zowel op land maar vooral ook op zee werd uitgevochten. Sparta was sterker op land, Athene op zee. Alkibiades leidde meerdere zeeslagen, maar werd door eigen Atheense politieke twisten verbannen en zelfs ter dood veroordeeld. Hij vindt een tijdje onderdak bij de vijand Sparta, en ook bij de Perzen, die het grootste deel van het huidige Turkije in hun macht hadden. Enfin, dit boek is enerzijds een heuse schelmen- en avonturenroman, en daarnaast een politiek-filosofische roman over de strijd tussen de democratie van Athene, de Spartaanse dictatuur en de monarchie van Perzië. Je waant jezelf in deze roman vol barokke volzinnen volledig in het antieke Griekenland, zeker ook omdat het verhaal als een soort verantwoording voor zijn daden door Alkibiades zelf wordt verteld. Het is een boek dat moeilijk valt weg te leggen. Nog niet overtuigd? Bekijk dan sowieso het interview met Pfeijffer in Buitenhof, zeer de moeite waard. Hier!

Geheim

Zo'n twintig jaar geleden las ik voor het eerst een boek van Philip Roth: Het complot tegen Amerika. Dat vond ik zo fascinerend en goed dat ik in de jaren daarna een flink deel van zijn andere romans las. In de auteursindex hiernaast staan er elf titels, maar er moeten een paar meer zijn die ik las voordat ik in 2005 deze weblog startte. Ik las een poosje terug een artikel waar iemand in een bijzin De menselijke smet een van de beste romans van Philip Roth noemde, en die titel kwam me volledig onbekend voor. Besteld en gelezen. Het is inderdaad een prachtige roman, typisch Roth (of wat ik me daarvan herinner). Roth beschrijft het verhaal dat hij wil vertellen uiterst gedetailleerd en tegelijkertijd in vloeiende volzinnen die je dwingen door te lezen. Roths alter ego Zuckerman vertelt het verhaal van zijn kennis Coleman Silk bij wie het aan het eind van zijn carrière om een enkel woord verkeerd gaat, en die vervolgens van alles doet om het gelijk van (meteen) zijn hele leven te halen. Roth verbindt de geschiedenis van Amerika (met name de discriminatie van niet-blanken en de Vietnam-oorlog) met die van individuen, net zoals Ian McEwan deed in Lessen (zie hier), maar dan weer geheel anders. IJzersterke roman!

Begraafplaats

Eind 2022 herlas ik Een vlucht regenwulpen van Maarten 't Hart (zie hier de weblog), dat ik ooit eerder als middelbare scholier las. Nu De aansprekers. Roman van vader en zoon, dat ik eveneens las toen ik op de middelbare school zat en sindsdien niet meer. Ik had het boek niet eens in mijn boekenkast, dus bestelde ik een tweedehands exemplaar van de eerste druk uit 1979. Het stond me bij dat ik het een goed boek vond, en dat is het inderdaad! Eigenlijk meer dan goed. De ik-persoon Maarten krijgt te horen dat zijn vader, halverwege de vijftig, een dodelijke vorm van kanker heeft en het niet meer lang zal maken. Maar omdat die vader nog zo levenslustig is, raadt de dokter aan dit voor hem verborgen te houden. In de tragikomische roman keert de ik-figuur terug naar momenten uit zijn jeugd waarin zijn vader een beeldbepalende rol speelde. En daartussendoor speelt het heden van de steeds zieker wordende vader. Het is een typische 't Hart-roman: het geloof, hard werken, Maassluis etc. komen mooi door elkaar verweven voorbij. Het is bijzonder vreemd dat Maarten 't Hart nog niet de PC Hooftprijs kreeg; alleen al De aansprekers zou dat rechtvaardigen.
[Naschrift december 2024: onlangs werd bekend dat aan Maarten 't Hart de PC Hooftprijs is toegekend. Hulde!]

Dood

Ik had nog nooit een overzichtswerk over de middeleeuwen gelezen, de periode van zo'n 1000 jaar tussen pakweg 500 en 1500. Dat die periode-aanduiding uiterst discutabel is, evenals dat het een lange periode van stilstand (de donkere middeleeuwen) zou zijn, bewijst wel dit boek van Dan Jones. In Van Rome tot Rome. Een nieuwe geschiedenis van de middeleeuwen laat hij zien dat er op allerlei fronten ontzettend veel gebeurde, van oost tot west. Hij geeft in de inleiding toe dat de kern van de aandacht in Europa ligt - waren er middeleeuwen in Zuid-Amerika of Afrika? - maar dat is toch ook waar ik meer over wilde weten: de Europese middeleeuwen als periode zoals ik erover geleerd/gehoord heb. Dit boek is een mooi begin. Jones behandelt in 16 hoofdstukken evenzovele groepen mensen, en hangt daar ingenieus een stapsgewijze ontwikkeling aan op. Hier komen ze, in volgorde van behandeling, en grotendeels dus ook de chronologie van de tijd volgend: Romeinen, Barbaren, Byzantijnen, Arabieren, Franken, Monniken, Ridders, Kruisvaarders, Mongolen, Kooplieden, Geleerden, Bouwers, Overlevers, Vernieuwers, Zeevaarders, Protestanten. Er wordt enorm veel ver- en heroverd, geroofd, geplunderd, in de as gelegd, verkracht en uitgemoord in dit boek. In het hoofdstuk over de overlevers staat de grote pestepidemie van 1347-1351 centraal, die eenderde van de Europese bevolking het leven kostte. Maar ook de Mongolen en de Kruisvaarders konden er wat van. De Mongolen hadden een aparte maar doeltreffende aanpak om bij hun veroveringen richting het westen niet te veel energie hoeven te besteden aan het onder de duim houden van het veroverde achterland. Als een stad zich vrijwillig overgaf en zich onder het regime van de Khans plaatste, werd het gespaard. Maar bij enige vorm van verzet werd de stad belegerd, omsingeld en na verovering volledig uitgemoord en platgebrand. Enfin, dit boek biedt over de belangrijkste gebeurtenissen en ontwikkelingen tijdens de middeleeuwen een aantrekkelijk overzicht.

Inzet

Ik las al een paar boeken van Rutger Bregman (zie de auteurslijst hiernaast), waaronder zijn bestseller De meeste mensen deugen (zie hier de weblog). Nu zijn nieuwste boek Morele ambitie, dat na verschijnen meteen veel commentaar kreeg. Omdat ik vermoedde dat veel commentaargevers het boek niet eens gelezen hadden en ik er toch ook een oordeel over wilde hebben, was zelf lezen de enige optie. Het is een soepel lezend boek, vol typisch Bregman-optimisme. Zijn boodschap: laten mensen die het kunnen ophouden met hun onzinnige werk als adviseur/consultant (in de breedste zin van het woord) en hun kwaliteiten aanwenden om de wereld te verbeteren in plaats van vooraleerst hun bankrekening. En ja, daar zit wat in. Ik ken iemand die als fiscaal-jurist partner is bij een advocatenhuis/accountantsclub aan de zuidas in Amsterdam, en bedrijven bijstaat om zo weinig mogelijk belasting te betalen. Superslimme vent, maar geld verdienen (en onthouden aan de belastingen) is zijn enige drijfveer. Hoe treurig. De wereld zou er veel beter uitzien als dat soort lui zich zouden inzetten zoals de creatieve en interessante mensen die Bregman in dit boek beschrijft. En ja, niet iedereen hoeft ten koste van zichzelf volledig filantropisch te zijn, maar zolang een paar procent van de wereldbevolking rijker is dan alle anderen bij elkaar, is er iets grondig mis. Dit boek gaat daar geen verandering in brengen, maar de geprikkelde reacties nadat dit boek verscheen, bewijzen dat er allerwegen onderhuidse schaamte is over het wereldwijde onrecht van de welwaartverdeling.

48 uur

Af en toe een thriller, dat is gewoon lekker lezen. Ik las nog nooit iets van Steve Cavanagh maar zijn thrillers schijnen zeer spannend te zijn. Het verweer is een rechtbankthriller waarin alles binnen 48 uur gebeurt. Eddy Flynn wordt door Russische maffiosi gekidnapt en moet de baas van de clan in een moordproces weten vrij te pleiten. Zo niet, dan wordt zijn inmiddels ontvoerde dochter vermoord. Het is een uiterst complex verhaal waarin iedereen tegen de jurist lijkt te zijn. Enkele strohalmen blijken dan uiteindelijk voldoende om de ogenschijnlijk kansloze opdracht ten goede te keren. Er staat nog een Cavanagh op de plank met te lezen boeken, dus die thriller komt hier vast en zeker ook voorbij.

Vast

Inez Weski is een bekende topadvocate, was eens te gast bij het tv-programma Zomergasten en laatstelijk advocaat van Ridouan Taghi, die na het Marengo-proces is veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf. Weski werd in april 2023 zelf gearresteerd onder verdenking van deelname aan een criminele organisatie. Ze zat enkele dagen in beperkingen, in een ondergrondse bunker en daarna in een gewone gevangenis, en werd in juni 2023 weer op vrije voeten gesteld. Haar proces moet nog plaatsvinden. In Het geluid van de stilte beschrijft ze wat haar overkwam, en hoe ze was overgeleverd aan ogenschijnlijke willekeur van haar bewaarders. Haar proces wordt uiterst interessant: welk bewijs en welke overwegingen zal het openbaar ministerie aandragen om een bekende topadvocaat te arresteren en vervolgens zo te behandelen? Wat zat daarachter? Onlangs verscheen in NRC Handelsblad een interview met de hoogste baas van het OM Rinus Otte en zijn laatdunkende uitspraken over Weski beloven weinig goeds. In dit boek waarschuwt Weski voor de werkwijze van het OM: niet alleen tegen haar maar ook tegen anderen worden in Nederland internationale rechtsverdragen met voeten getreden, alles ten dienste van de (vermeende) waarheidsvinding. De advocaat heeft het daarbij steeds lastiger; deze is immers gebonden aan de ultieme geheimhouding - een van de pijlers onder ons rechtssysteem. Hoe Weski zich gaat opstellen tijdens haar eigen proces wordt dan ook minstens zo interessant. Dit is verder geen gemakkelijk boek. Weski duikt regelmatig de theorie in, en omdat het boek ook vanuit ingehouden woede geschreven lijkt, wordt niet alles even gelijkmatig en toegankelijk beschreven. Maar het is desalniettemin een belangrijk boek voor wie meer inzicht wil krijgen in hoe ons rechtssysteem in tijden van verrechtsing, strenger straffen en hakbijlpolitiek het steeds zwaarder te verduren heeft.

Draad

Trouwe volgers van deze weblog weten dat ik de serie dagboeken van Hans Warren aan het herlezen ben. Nog enkele laatste delen te gaan, en dan is dat voltooid. Vorig jaar kwam het er niet van om het 19e deel te lezen (ik las de vorige twee delen eind december 2022, zie hier de weblog daarover), maar nu dan eindelijk wel Geheim dagboek 1993-1995. Dat verscheen in 2007 en toen bestond deze leeslog ook al, dus zie hier de eerste weblog uit datzelfde jaar - ik schreef er weinig inhoudelijks over trouwens. Het is een prachtig boek, waarin Warren en vriend Molenaar veel ruziën, enorm hard werken aan o.a. eerdere delen van het dagboek om uitgegeven te worden, de jaarlijkse poëziekalender en een Plato-vertaling (welja!), veel restaurants bezoeken (o.a. voor het culinaire tijdschrift Lekker waar zij rapporteurs voor zijn), veel kunst kopen en andere uitstapjes maken. En ondanks dit alles is Warren het liefst gewoon thuis, ongestoord genietend van zijn kunstverzameling, boeken, muziek en wat niet al. Hij beschrijft alles uiterst gedetailleerd, je leeft werkelijk méé. En dan ben je als lezer even helemaal los van je eigen omgeving. Heerlijk.

Moeilijk

Een kleine drie jaar geleden las ik een privé-domeindeel met mémoires van Clarice Lispector (1920-1977), de Braziliaanse schrijfster die als één van de belangrijkste schrijfsters van dat land wordt beschouwd, en die door veel Brazilianen wordt vereerd als een koningin. Dat privé-domeindeel (zie hier de weblog) vond ik lezenswaardig maar ook apart. Ik noemde in die weblog al dat er in het Nederlands een bundel met al haar verhalen was verschenen en die las ik de afgelopen maanden. In Alle verhalen zijn ruim tachtig meestal korte verhalen samengebracht die eerder in aparte bundels verschenen. Ik kan er niets anders van maken, maar ik heb me door dit dikke boek heen moeten worstelen zonder er plezier aan te beleven. Net als in De ontdekking van de wereld staat in de meeste verhalen het alledaagse leven centraal en lijken die een autobiografisch karakter te hebben. Maar Lispector bekijkt die werkelijkheid gaandeweg vanuit een steeds surrealistischer perspectief. Nadat ik sommige verhalen had uitgelezen wist ik eigenlijk totaal niet wat ik nu gelezen had cq waar het überhaupt over ging. Ik las op internet, in de NRC en elders veel lyrische berichten over Lispector en haar werk, maar ik heb zelden zo geworsteld met het uitlezen van een boek. Kennelijk is de wereld van Clarice Lispector niet de mijne.

Vertellen

Van Ian McEwan las ik meerdere romans, en bijna altijd met groot genoegen. Zie de auteursindex hiernaast. Zijn jongste roman Lessen uit 2022 behoort tot het beste wat ik van hem las. Het is een roman van bijna 600 bladzijden en je leest het boek met groeiende verbazing over zoveel vertelkunst. In het kort: McEwan verweeft het levensverhaal van hoofdpersoon Roland met een aantal belangrijke momenten uit de naoorlogse geschiedenis: de Cubacrisis, de ramp met de kerncentrale van Tsjernobyl, de val van de Berlijnse Muur... Het leven van Roland verloopt niet alledaags: hij wordt op zijn veertiende door zijn pianolerares ingewijd in de seks (waar hij enorm van geniet), zijn latere echtgenote loopt plotseling bij hem weg, zijn nieuwe huwelijk duurt ook niet lang, enzovoort. En al deze gebeurtenissen vormen een prachtig harmonisch geheel, zodanig vloeiend aaneengeschreven dat je slechts één ding wilt: dóórlezen.  Harry Mulisch probeerde het aan elkaar knopen van momenten uit de geschiedenis en het verhaal van een hoofdpersoon eveneens, onder andere met De Aanslag (zie hier), maar hoe oneindig beter en knapper is Lessen. Een niet te missen roman.

Boekenweek 2024

Tussen de vorige en deze weblog heb ik de lay-out van de blog gewijzigd. Het bleek (voornamelijk bij mijn weblog over klassieke muziek, zie de link hier rechts) dat de voormalige opmaak niet meer werd ondersteund, en ik steeds moest kloten met html-tags om witregels te fatsoeneren. Meteen ook maar deze Leeslog overgezet naar een nieuwe template. Enfin, door met een volgende leeslog, want ik lig te veel boeken achter. Eind maart las ik in het vliegtuig naar Dresden (zie de klassieke muziek weblog) het boekenweekgeschenk van dit jaar, geschreven door De Chabotten: vader Bart, moeder Yolanda en hun vier zoons Sebastiaan, Maurits, Splinter en Storm. Van zowel Bart Chabot als van enkele van de zoons die ook boeken hebben geschreven had ik nog nooit iets gelezen. En na dit boekenweekgeschenk Gezinsverpakking heb ik ook geen behoefte meer van hen te lezen. Dit is een mislukt boekenweekgeschenk, draaiend om twee onderwerpen: 1. kijk ons eens een aparte leuke bijzondere en geweldige familie zijn, en 2. het levenseinde van hond Bril. Weinig diepgaand alles. Het doodgaan van de hond, beschreven door zoon Splinter, ontroerde me nog een beetje, misschien vooral omdat ik twee oude poezen heb die wellicht ook vroeg of laat een plekje in de tuin gaan krijgen. Het zal niet voor niets zijn dat het boekenweekgeschenk van volgend jaar niet naar een van tevoren uitgekozen schrijver gaat, maar (zoals heel vroeger) een keuze uit inzendingen wordt. De goede schrijvers om een boekenweekgeschenk te laten schrijven waren duidelijk op.

Ingerommeld

Twee jaar geleden las ik kort na elkaar de eerste twee delen van wat een serie van vier zou moeten worden over de Italiaanse dictator Mussolini, geschreven door Antonio Scurati. M. De zoon van de eeuw (zie hier de weblog) en M. De man van de voorzienigheid (hier) beschrijven tezamen de periode 1919-1932 waarin Mussolini aan de macht komt, deze bestendigt en vervolgens een steeds steviger grip op de politiek en de maatschappij neemt. Ik ging na het uitlezen van dat tweede deel ervan uit dat het derde deel de verdere jaren dertig zouden beslaan, maar toen vorig jaar dat derde deel verscheen, bleek het te beginnen in het voorjaar van 1938, en eindigt het twee jaar later, juni 1940. Naar ik heb begrepen komt er geen verder deel meer. M. De laatste dagen van Europa is een uitermate beklemmend geheel, op dezelfde manier opgebouwd als die eerdere delen: gereconstrueerde, dus fictionele stukken over politieke ontwikkelingen, afgewisseld door citaten uit brieven, krantenartikelen, telefoongesprekken etc. die de feitelijke omlijsting van die gereconstrueerde delen vormen. In dit boek is Hitler de leidende figuur in Europa, hij deelt de lakens uit, en Mussolini verdwijnt steeds meer naar het tweede plan. Hij doet echter alsof hij de enige is waarnaar Hitler luistert, maar dat is volledig misplaatst. Het verdrag van München (en de voorbereidingen ervan) van september 1938 neemt een flinke plaats in in het geheel, maar daarna wordt duidelijk dat Mussolini en dus Italië zich als een klein kind aan de hand van Hitler de Tweede Wereldoorlog laat inrommelen, eigenlijk alleen maar om zogenaamd voor vol aangezien te worden. Met vreselijke gevolgen. Scurati gaf onlangs een interessant interview aan NRC Handelsblad, over de langzame maar kennelijk niet te stoppen afbraak van de democratie in Italië en andere Europese landen. l'Histoire se répète? Voor wie artikelen uit de NRC kan openen, zie hier.

Eindexamen

Afgelopen najaar las ik Bestsellerboy, de tweede roman van Mano Bouzamour, zie hier de weblog. Die roman gaat over het succes van zijn debuut en zoals aangekondigd las ik dat nu ook. De belofte van Pisa verscheen in 2013 en is zeer goed geschreven en opgebouwd. Ik las de 31ste druk, een droomdebuut inderdaad. De ik-persoon leeft in twee verschillende werelden: enerzijds die van zijn Marokkaanse afkomst, ergens in de Amsterdamse Pijp, met een broer en vrienden die het niet altijd even nauw nemen met de maatschappelijke regels, en anderzijds die van het keurige Amsterdam-Oudzuid waar hij op het Hervormd Lyceum zit en het halen van zijn middelbareschooldiploma als hoogste doel heeft. Het boek leest als een trein, is allesbehalve eendimensionaal, en heeft tegelijkertijd ook het karakter van een verhaal dat verteld móest worden. Die tweede roman verscheen vijf jaar na dit debuut, en sindsdien publiceerde Bouzamour nog geen derde roman. Ook heeft hij zich voor zover ik weet nog niet laten strikken door een krant of tijdschrift om wekelijkse columns te schrijven; een dodelijk recept om schrijvers van het schrijven van boeken af te houden. Ik ben benieuwd naar die derde roman...

Violist

Totdat ik begin 2021 naar Portugal verhuisde was ik ruim dertig jaar lang een frequent bezoeker van concerten van het Koninklijk Concertgebouworkest. In mijn weblog over klassieke muziek (zie hier) kun je daar een goede indruk van krijgen. De laatste tien/vijftien jaar speelde bij de eerste violisten een blonde kerel mee, Marc Daniel van Biemen, die soms in plaats van papieren bladmuziek een iPad met de te spelen noten voor zich had. Via een knopje op de grond kon hij met zijn voet naar de volgende pagina van de 'bladmuziek' bladeren. Van Biemen is niet wars van publiciteit, zijn levensverhaal en vooral: moeilijke jeugd was me niet onbekend. Ook volg ik hem op instagram, waar hij vooral veel mooie plaatjes van bezochte steden, borden eten in restaurants en glazen goede wijn 'post'. Vorig jaar verscheen zijn boek Violist. Spelen en leven in het Koninklijk Concertgebouworkest. Het is een soort autobiografie tot nu toe, 'portret van de kunstenaar als jongeman'. Een heuse pageturner, vooral vanwege de vele kijkjes achter de schermen van het KCO. Van Biemen koos een mooie dagboekvorm en hij schrijft vloeiend. Hij springt wat van de hak op de tak, maar schrijven is nu eenmaal niet zijn belangrijkste talent. Heerlijke bespreking van dit boek door Maarten 't Hart: zie hier! 

Fax4

Ongeveer een jaar geleden las ik het derde deel van de serie faxboeken van Nicolien Mizee (zie hier de weblog) en begin dit jaar het vervolg: Hoog en laag springen. Faxen aan Ger. Het is het meest vermakelijke deel tot nu toe (deel 5 staat reeds op mijn plankje met nog te lezen boeken). En dat terwijl de relatie van Nicolien met Louise strandt, en het voltooien van het manuscript van haar eerste boek niet zonder slag of stoot gaat. Vooral het gedoe met haar ouders is hilarisch. Haar moeder is een snel ontvlambaar type, terwijl haar vader allerlei streken uithaalt maar steeds de vermoorde onschuld speelt. En omdat Nicolien het hart op de tong heeft, zijn de bijeenkomsten bijzonder onvoorspelbaar. Alleen al het afspreken van wie waar met Kerstmis op bezoek gaat... Verrukkelijk pretentieloos.

Obsessies

Anderhalf jaar geelden las ik acher elkaar twee romans van Irvin D. Yalom, waarin steeds een filosoof centraal stond: Het raadsel Spinoza en De Schopenhauerkuur. Zie hier de weblog waarin ik beide boeken bespreek. Geen meesterwerken, maar wel boeken waarin je een goede indruk van die filosofen krijgt. Yalom schreef nog een derde roman over een andere filosoof dus die las ik nu ook: Nietzsches tranen. Roman van een obsessie. In deze roman hebben Friedrich Nietzsche en de briljante en succesvolle Weense arts Josef Breuer, mentor van de jonge Sigmund Freud, in het najaar van 1882 lange gesprekken waarin de aanleiding - de wankele geestesgesteldheid van Nietzsche - gaandeweg kantelt en overgaat in de problemen van de aanvankelijk zo stabiel ogende Breuer. De overgrote meerderheid van de roman bestaat uit dialogen, soms zeer (te) filosofisch. Maar toch boeit het boek. Eigenlijk maakt juist de als romanpersonage opgevoerde Freud het verhaal extra interessant: je lijkt als lezer naast de wieg van de psychoanalyse te staan. Overigens: Nietzsche en Breuer hebben elkaar in het echt nooit ontmoet, dus alles is fictie. Bepaald geen pageturner, en zeker geen must-read, maar toch ook een goed begin van het nieuwe leesjaar.

Compost

Ik heb een royaal stuk land bij mijn Portugese huis, alsook een moestuin. En een compostbak, ergens halverwege dat grote terrein. Daar stortte ik tot voor kort alleen onkruid en gemaaid gras in, maar een poosje geleden kocht ik een emmertje waarin ik groenteafval uit de keuken doe, en als dat emmertje vol is leeg ik het in die compostbak. Dat gebeurt zo elke maand. Ik deed dat eind december ook, en las later die dag een verhaal in het laatste boek van het jaar 2023: Calypso, een verhalenbundel van David Sedaris. En las opeens deze zin: Thuis ga ik iets nuttigs doen wanneer het horloge zegt dat ik moet opstaan - de groenafvalemmer in de compostbak legen of wat overhemden aan de waslijn hangen. Bij de uitgeverij waar ik al jaren voor werk gaven we enkele jaren een boek uit van een hooggeleerde wiskundige: Toeval bestaat niet. Zou het? Groenafvalemmers legen in de compostbak doe je niet dagelijks, gesteld dat je überhaupt een compostbak en een groenafvalemmer hebt, en ook nog boeken leest. Ik las van David Sedaris ooit eerder een boek, in 2002 zijn verhalenbundel Naakt. Daar vond ik weinig aan, maar na wat positieve berichten over latere boeken van deze Amerkaan besloot ik weer eens iets van hem te lezen. Calypso is een autobiografisch getinte bundel met frisse beschouwingen over alledaagse zaken. Het boek leest vlot weg; altijd leuk om te lezen hoe iemand met ironische blik tegen zijn eigen even aankijkt. Vooral de scherpe dialogen tussen familieleden zijn vermakelijk. Ik ga wat meer boeken van hem in huis halen.